Θέατρο Info.gr . Τα πάντα για το θέατρο.

Σάρα Κέην: Ένας δυσοίωνος κόσμος

Το έργο της Σάρα Κέην διαποτίζεται από εικόνες βίας. Η βία αυτή είναι κάποτε σωματική, κάποτε λεκτική, και εντοπίζεται στις σχέσεις των ηρώων, στο ρυθμό των διαλόγων, στις παύσεις και στα επί σκηνής δρώμενα. Η βία είναι το πρίσμα μέσα από το οποίο η Σάρα Κέην προσλαμβάνει τον κόσμο. Στο Blasted, σ’ ένα δωμάτιο ακριβού ξενοδοχείου εισβάλλει ξαφνικά η φρίκη του πολέμου. Ένας Στρατιώτης βιάζει έναν μεσήλικα δημοσιογράφο (Ίαν) και μετά του ρουφάει τα μάτια, αφηγείται ιστορίες του πολέμου: το βιασμό μιας δωδεκάχρονης και τον διαμελισμό της κοπέλας του. Στη συνέχεια ο Ίαν θα φάει το πτώμα ενός πεθαμένου μωρού για να μην πεθάνει από ασιτία.

Ο κόσμος, στα έργα της Σάρα Κέην, είναι ο κόσμος μας, ελάχιστα όμως παραμορφωμένος· το αποτέλεσμα παράγεται από μια ρεαλιστική γραφή, που εγκαθιστά μια πιστευτή σκηνική πραγματικότητα, η οποία αναιρείται στη συνέχεια από την εισβολή του άλλου. Ένας στρατιώτης μπαίνει στο δωμάτιο του ξενοδοχείου και από τη στιγμή εκείνη η ζωή θα πάψει να είναι η ίδια για την Κέιτ και τον Ίαν. Αυτό το «άλλο» λειτουργεί ως σχόλιο στην πραγματικότητα της ζωής μας και η εισβολή του σημαίνει μια απειλή που δεν περιορίζεται στη σκηνική πραγματικότητα, αλλά επιδιώκει να μεταμορφώσει την πραγματικότητα των θεατών. Το σύγχρονο θέατρο και οι συμβάσεις που επιβάλλει – ως προς το αποδεκτό ή το μη αποδεκτό στη σκηνική παρουσίαση – δεν μας έχει προετοιμάσει για μια τέτοιας κλίμακας εξόντωση των σκηνικών προσώπων. [Η εξόντωση στην περίπτωση αυτή δεν σχετίζεται με τη βία καθεαυτή, αλλά με την κλίμακα, τη συχνότητα και τη συσσώρευση της βίας.]
Η βία στη σκηνική παρουσίαση δεν είναι βεβαίως ξένη προς την τέχνη του θεάτρου. Υπάρχει μια ευθεία γραμμή που συνδέει τη Σάρα Κέην με το ελισαβετιανό θέατρο[1], το Σενέκα[2], ίσως ακόμα και την αρχαία τραγωδία. Οι αυτοκτονίες, οι ακρωτηριασμοί, οι βίαιοι θάνατοι, το παραλήρημα, η τρέλα, εμφανίζονται με αρκετή συχνότητα στη σκηνή· η τραγωδία – αρχαία και σύγχρονη – αντλεί τη θεματική της από την περιοχή της ανθρώπινης οδύνης, και η τελευταία δεν νοείται πάντα σε μεταφορικό επίπεδο.
Αυτό που διαφοροποιεί, ίσως, την Κέην είναι η συμπύκνωση. Κάθε σκηνή αποπνέει σκληρότητα σε βαθμό που να προκαλεί απέχθεια, ίσως ακόμα και ασφυξία. Η σκηνές σοκ διαδέχονται η μία την άλλη με εκπληκτική ταχύτητα, που δεν αφήνει περιθώρια για εφησυχασμό. Δεν είναι τυχαίο που η θεατρική πρωτοπορία, στην οποία εντάσσεται η Κέην ονομάστηκε «In Yer face Theater» ή «New Brutalism». Στην καταληκτική σκηνή του Άμλετ τα πτώματα σωριάζονται με απίστευτη ταχύτητα μπροστά στους θεατές. Η Σάρα Κέην, όμως, δραματοποιεί μόνο αυτήν την τελευταία σκηνή, μόνο την καταδίκη του Φάουστους, την τύφλωση του Οιδίποδα, την αγωνία του Ληρ, την απόγνωση του Κρέοντα, το αντίο της Βερενίκης, την αυτοκτονία του Αίαντα, την τρέλα της Οφηλίας.

Οι σχέσεις που συνδέουν τα δρώμενα δεν είναι ή δεν αναγνωρίζονται ως σχέσεις αιτίας-αποτελέσματος. Απουσιάζει η αίσθηση της συνέχειας, του περιβάλλοντα κόσμου, μιας εναλλακτικής διεξόδου, της ζωής σε μέλλοντα χρόνο. Απουσιάζει η μεταφυσική παρηγοριά, η λογική εξήγηση και η όποια δικαίωση· αυτό που απομένει είναι μια εκ νέου αυτοσυνείδηση, η οδυνηρή γνώση ότι τα πράγματα πήραν το δρόμο που πήραν και αυτό είναι όλο. Μόνο έτσι, σύμφωνα με τη Σάρα Κέην, μπορεί κανείς να βρει στ’ αλήθεια τον εαυτό του, έχοντας προηγουμένως χάσει τα πάντα. Μια πράξη βίας απελευθερώνει το άτομο από τα όρια του εαυτού του, το μετατρέπει σε δύναμη και η δύναμη αυτή έχει ίσως τη δυνατότητα ν’ αλλάξει τον κόσμο. Είναι η ίδια δύναμη που επικαλέστηκε ο Αρτώ στο θέατρο της Σκληρότητας. Ο Μπρέχτ έλεγε ότι το θέατρο δεν μπορεί ν’ αλλάξει τον κόσμο. Μπορεί όμως ν’ αλλάξει τους θεατές. Αυτοί αν θέλουν μπορούν ν’ αλλάξουν τον κόσμο. Αυτό είναι τελικά το ζητούμενο για τη Σάρα Κέην.

Οι χαρακτήρες στα έργα της Σάρα Κέην είναι πάντα πολυσήμαντοι. Ο Ίαν ή ακόμα και ο στρατιώτης στο Blasted, ο Τίνκερ στο Καθαροί, πια δεν νοούνται ως αμιγώς καλοί ή κακοί, οι ρόλοι του θύτη-θύματος εναλλάσσονται καθιστώντας άτοπη κάθε ηθικολογία. Η σωματική βία που θα υποστούν, η ψυχική οδύνη που τους επιφυλάσσεται καθώς εξελίσσεται το έργο, δεν μπορεί να ερμηνευτεί με όρους προσωπικής ευθύνης ή επιλογής. Το γεγονός αυτό καθιστά ανούσια ή περιττή κάθε προσπάθεια «ηθικής» ερμηνείας ή εξήγησης, η κατανόηση είναι μια απιθανότητα, η οδύνη μοιράζεται τυχαία. Η απουσία μιας ηθικής ερμηνείας όμως φαντάζει ανησυχητική: ο κόσμος πέρα από την ηθική είναι ένας κόσμος δυσερμήνευτος, ένας χαοτικός και δυσοίωνος κόσμος. Στον κόσμο αυτό όμως υπάρχει η δυνατότητα της ελευθερίας και η δυνατότητα της συνειδητοποιημένης επιλογής.
Δυστυχώς όμως, όπως η συγγραφέας καθιστά σαφές, αν ο άνθρωπος δεν επιλέξει, θα επιλέξει ο κόσμος γι’ αυτόν, αυτό τουλάχιστον θα συμβεί στον Ίαν. Το Blasted γράφεται εν μέσω του εμφυλίου γιουκοσλαβικού πολέμου. Χωρίς καμιά προειδοποίηση η φρίκη έγινε πραγματικότητα για χιλιάδες ανθρώπους,· έβγαιναν στις ειδήσεις για να ζητήσουν βοήθεια και κανείς δεν μπορούσε στ’ αλήθεια να τους βοηθήσει.

Η καταγραφή της Κέην είναι ακριβής· η βία που περιγράφει δεν είναι αποκύημα της φαντασίας της.

[1] Αναφέρω ενδεικτικά: Τίμων ο Αθηναίος, Βασιλιάς Ληρ, Μάκβεθ, Ριχάρδος ΙΙΙ
[2] Η Σάρα Κέην έγραψε το Phaedra’s Love σαν διακειμενική ανάγνωση του έργου του Σενέκα


Ελένη Καλογεροπούλου

Βιβλιογραφία

Αλεξανδρίδης Αθανάσιος, «4,48: η νύχτα της αποκάλυψης», στο: Σάρα Κέην, 4.48 Ψύχωση, μτφρ. Ρούλα Πατεράκη – Αντώνης Γαλέος, Κοαν, Αθήνα 2001
Γερμανού Μάρω, «Ένας Μονόλογος Συνδιαλέγεται», στο: στο: Σάρα Κέην, 4.48 Ψύχωση, μτφρ. Ρούλα Πατεράκη – Αντώνης Γαλέος, Κοαν, Αθήνα 2001
Γκρέηγκ Ντέιβιντ, «Εισαγωγή στα «Άπαντα της Σάρα Κέιν», στο: Σάρα Κέιν, Καθαροί, πια, μτφρ. Τζένη Μαστοράκη, Νέα Σκηνή, Αθήνα 2001
Μπλάτσου Ιωάννα, «4,48 Ψύχωση: Όχι άλλα μνημόσυνα για τη Σάρα Κέην», στο: Σάρα Κέην, 4.48 Ψύχωση, μτφρ. Ρούλα Πατεράκη – Αντώνης Γαλέος, Κοαν, Αθήνα 2001
Εντουαρντ Μποντ, «Η Σάρα Κέιν και το θέατρο», στο: Σάρα Κέιν, Καθαροί, πια, μτφρ. Τζένη Μαστοράκη, Νέα Σκηνή, Αθήνα 2001
Πατσαλίδης Σάββας, «Θέατρο ανόσιο όχι όμως αισχρό: η περίπτωση της Σάρα Κέην, στο Sarah Kane, Έλεος & Φαίδρας έρως, μτφρ. Αθηνά Παραπονιάρη, university studio press, Αθήνα 2002
Πίντερ Χάρολντ, «Η Σάρα Κέιν και το θέατρο», στο: Σάρα Κέιν, Καθαροί, πια, μτφρ. Τζένη Μαστοράκη, Νέα Σκηνή, Αθήνα 2001
Σακελλαρίδου Έλση, Εισαγωγικό σημείωμα, στο Sarah Kane, Έλεος & Φαίδρας έρως, μτφρ. Αθηνά Παραπονιάρη, university studio press, Αθήνα 2002
Σκαρλίνι Λούκα, «Εισάγωγή στα «Άπαντα της Σάρα Κέιν»», στο: Σάρα Κέιν, Καθαροί, πια, μτφρ. Τζένη Μαστοράκη, Νέα Σκηνή, Αθήνα 2001

ΣΑΡΑ ΚΕΗΝ: ΕΝΑΣ ΔΥΣΟΙΩΝΟΣ ΚΟΣΜΟΣ

Το www.theaterinfo.gr είναι ένα website αφιερωμένο στο θέατρο. Τα πάντα για το ελληνικό και το παγκόσμιο θέατρο, μια δημιουργία του www.internetinfo.gr.

INTERNETINFO © ΘΕΑΤΡΟ INFO.GR