Θέατρο Info.gr . Τα πάντα για το θέατρο.

“Στην αρχαία Ρώμη βρισκόμαστε, όχι στην Αθήνα!”

συζήτηση του Ερίκ Λακασκάντ
με τη Μπουμπουλίνα Νικάκη


Τι είναι το σύγχρονο θέατρο κύριε Λακασκάντ;
Το θέατρο που γίνεται από και για ανθρώπους της εποχής μας, που ζουν στην πραγματικότητα του σημερινού κόσμου, με αφορμή σημερινές εικόνες ή σώματα, και κείμενα σημερινά ή παλαιότερα. Η αρχαία τραγωδία για τους Έλληνες κάποτε ήταν σύγχρονο θέατρο.

Δίνετε προτεραιότητα στην έννοια του «ταυτόχρονου».
Ακριβώς! Διακρίνω απλώς ένα θέατρο κουρασμένο, τετριμμένο, ή ξεπερασμένο, που δεν μου λέει πολλά, με κείμενα σημερινά, από ένα θέατρο πολύ ζωντανό, καινοτόμο, που μου λέει πολλά, με κείμενα γραμμένα πριν αιώνες! Κρίνω από τη σκηνοθεσία, τους ηθοποιούς, την προβληματική, την επιλογή του θεατρικού χώρου…


Ένα κλασσικότατο έργο μπορεί να ανέβει με τρόπο πολύ «διαφορ…»
Πολύ «σύγχρονο»! Φυσικά! Εγώ δεν ξεχωρίζω κλασσικό, μοντέρνο… Αυτή η διαφορά έχει κάτι το Πανεπιστημιακό, δεν την ασπάζομαι. Ως θεατή, απλά κάποιες παραστάσεις με αγγίζουν, με διεγείρουν, με ταρακουνούν και άλλες με αφήνουν αδιάφορο, με κοιμίζουν.

Μπορεί να παίξετε στην ίδια παράσταση με μια γκάμα εκφράσεων χρονικά;
Βεβαίως. Ανέβασα για παράδειγμα τη Φαίδρα του Ρακίνα, με εισαγωγή γραμμένη από τον Eugène Durif, και στη μέση ένα κράμα «κλασσικού» και «σύγχρονου» θεάτρου, όπως ονομάζονται.

Ποια είναι η θέση του ηθοποιού στη δουλειά σας;
Θεμελιώδης. Με ενδιαφέρει η σχέση ανταλλαγής του κάθε ηθοποιού με το σύνολο, πώς η ομάδα θρέφει τον ηθοποιό και αντιστρόφως.

Γιατί έχετε εστιάσει το ενδιαφέρον και το βλέμμα σας στο ρωσικό θέατρο;
Διότι στη Ρωσία, μεταξύ 1880-1920, νομίζω ότι συνέβη κάτι ανάλογο με την εποχή των αρχαίων τραγωδών. Υπήρξε μια αφθονία, γραφής, εργαστηρίων ερμηνευτικής, θεωρητικοποίησης της σκηνοθεσίας, νέων σκηνοθετών, ανάπτυξης νέου ύφους δραματουργίας, δοκιμασμένων και δυνατών δραματουργών. Όλα αυτά μέσα σε έναν μικρό κύκλο ανάμεσα στο σπίτι του Μέγιερχολντ, του Στανισλάφσκι, του Γκόρκι ή το θέατρο Τέχνης του Τσέχωφ. Η επίδραση, ο απόηχος της θεατρικής γλώσσας που διαμορφώθηκαν τότε είναι εντονότατα. Είναι πηγή πλούσια σε γνώση και έμπνευση· ισάξια με την περίοδο του Σοφοκλή και του Αισχύλου! Εξού και η επιθυμία μου να στρέφομαι σε αυτούς συγγραφείς: ιδιοφυΐες της γραφής όπως ο Τσέχωφ, ή ιδιοφυΐες της ζωής και του ακτιβισμού όπως ο Γκόρκι.

Τι ιδιαίτερο συνέβαινε τότε στη ρώσικη κοινωνία;
Δεν ξέρω. Με το αποτέλεσμα έχω επαφή μόνο. Ετοιμαζόταν όμως και η Οκτωβριανή επανάσταση, μοναδική στον κόσμο! Πρόκειται μάλλον για οργανικές αλλαγές που συμβαίνουν στο λαό, στους διανοούμενους, στο θέατρο, αλλά δυσκολεύομαι να κάνω περαιτέρω ανάλυση. Ενίοτε πηγαίνω στη Μόσχα και διαβάζω, αλλά περισσότερο τα αισθάνομαι τα πράγματα, σαν μια ζωτική ενέργεια, δεν μπορώ να τα δω θεωρητικά. Όταν ανέβασα Σοφοκλή δεν διάβασα άπειρα βιβλία. Απλώς ένιωσα τη σημασία του έργου και της εποχής για να συνεχίσω να κάνω θέατρο και ανέβασα την Ηλέκτρα.

Σήμερα υπάρχει αναβρασμός, κοινωνική ένταση, υφέρπει κάποιο υπόβαθρο ή ιδεώδες;
Δεν νομίζω ότι υπάρχει κάποια πνευματική έξαψη, ή βαθιά ιδεολογική διερεύνηση, ή επαναπροσδιορισμός ή νέες μορφές που να εμφανίζονται απειλώντας τις παλιές. Η Ευρώπη περνάει κρίση, είναι προφανές. Η Γαλλία δεν έχει βρει λύσεις: υπάρχει οικονομική δυσχέρεια, πολιτικές απογοητεύσεις…

Όπως παντού μετά την πτώση του κομουνισμού.
Εμείς είχαμε και την περίοδο Μιττεράν, την «Αλλαγή», με ισχυρή παρουσία της Αριστεράς στην εξουσία, η οποία δεν συνδεόταν με το κομμουνιστικό μπλοκ. Είχαν βασιλέψει ελπίδα κι ευφορία και έπεσαν πολύ απότομα, δεν ξέρω τι έγινε με το ΠΑΣΟΚ!

Ανατράπηκε μια ισορροπία στη συνείδηση του κόσμου. Ο καταναλωτισμός παρείσφρησε στο χώρο της σκέψης. [..] Στο θέατρο βλέπουμε συχνά πράγματα φτηνά, με μια επίφαση πνευματικής εγκυρότητας…
Έτσι! Πάντως στη Γαλλία ευθύνεται γι αυτό και η έλλειψη σχολής σκηνοθεσίας θεάτρου ή σχολών γενικά. Είναι τραγικό! Χρειάζεται πλήρη αναθεώρηση η εκπαίδευση του ηθοποιού, όπως και η Παιδεία συνολικά βέβαια.

Ωστόσο υπάρχει παράδοση!
Ναι αλλά δεν είναι η εγγύηση της επιτυχίας!

Δεν αποτελεί μια βάση εντούτοις;
Ίσως αρτηριοσκληρωτική, αραχνιασμένη! Καμιά φορά καλύτερα να μην υπάρχει τίποτα, να δημιουργείς τα πάντα από την αρχή! Ενθουσιάζει αυτό που ονομάζουμε «παράδοση», αλλά μπορεί να μπλοκάρει την καλλιτεχνική δημιουργία. Χρειάζεται να βρούμε το σημείο που μας βοηθάει, χωρίς να μας μειώνει.

Εκεί οφείλεται ο ακαδημαϊσμός που συναντάται σε γαλλικές σκηνοθεσίες;
Είναι μια εξήγηση! Επίσης οι Γάλλοι δεν είναι ανοιχτοί όσον αφορά στο πνεύμα και στη φαντασία τους απέναντι στο ξένο… Έχουν την πεποίθηση της πρωτιάς, την έπαρση…

…την «ψευδαίσθηση της αβανγκάρντ»!
Ακριβώς! Πολύ όμορφος όρος! Άλλος λόγος είναι η γλώσσα, για την οποία υπερηφανεύονται. Ήταν η ωραιότερη γλώσσα, την μιλούσαν σε όλες τις βασιλικές αυλές… Θέλουν να την διατηρήσουν, σαν μνημείο. Η «σκλήρυνση» του γαλλικού θεάτρου οφείλεται και σε αυτόν τον σεβασμό! Η Γαλλία είναι χώρα υποδοχής, για σκηνοθέτες ξένους μάλιστα που δεν θα μπορούσαν να κάνουν αλλού παραστάσεις. Ωστόσο ούτε διαποτιζόμαστε από τις ιδέες τους, ούτε μπολιάζεται το θέατρό μας. Ξέρουμε να κρατούμε τις αποστάσεις!

Συνύπαρξη χωρίς ζυμώσεις.. Αυτός ο «παράλληλος κόσμος» αγγίζει ένα «μεταδραματικό» θέατρο;
Μεταδραματική εποχή; Δεν ξέρω! Στην Αβινιόν πέρυσι ξεπρόβαλλαν έργα σαν περφόρμανς, απόρριψη της ομιλούμενης γλώσσας, μια δουλειά επάνω σε κόσμους αυτιστικούς, κλειστούς… Υπάρχει κάτι το μεταβιομηχανικό… ο όρος μεταμοντέρνο ίσως να μας βόλευε!!! (γελάει δυνατά)… Οι νέοι καλλιτέχνες 22-23 ετών δεν μιλούν πλέον για «σκηνογραφία» αλλά για «εγκατάσταση» (installation), όρο των εικαστικών τεχνών. Κάποιοι νέοι ηθοποιοί έχουν ιδιαίτερο τρόπο να κινούνται και να χειρίζονται την αφηγηματικότητα, ξεφεύγουν από τον κλασσικό ηθοποιό. Είναι πιο κοντά στην περφόρμανς, είναι περισσότερο ο εαυτός τους παρά ένα πρόσωπο που υποδύονται. 4-5 ταλαντούχοι σκηνοθέτες δουλεύουν αυτή τη φόρμα.

Στην Ελλάδα υπάρχει επιφυλακτικότητα απέναντι σε τέτοια ανάμειξη τεχνών.
Στο Βέλγιο, στην Αγγλία και στις Η.Π.Α. εφαρμόζεται κατά κόρον. Και κάπως στον Καναδά. Στη Γαλλία οι κριτικοί δεν είναι ανοιχτοί και υπάρχει διαχωρισμός: εδώ ο σκηνοθέτης και το κείμενο, εκεί οι εικαστικές τέχνες, εκεί ο κινηματογράφος. Ούτε συνηθίζεται να περνάς από το θέατρο στον κινηματογράφο!

Θα γεννήσει αυτή η περίοδος νέες καλλιτεχνικές κατευθύνσεις;
Το ελπίζω! Η κοινωνία, ο πολίτης, η σκέψη, η πολιτική, έχουν ανάγκη να τραφούν με νέα έργα και ρεύματα· να τα καταβροχθίσουν, να τα αφομοιώσουν, να δώσουν νέες κοινωνικές, πολιτικές ή πολιτιστικές βάσεις. Σε περιόδους δύσκολες και σκοτεινές σαν αυτή που διανύουμε, ξεπετιούνται τελικά κάποια ταλέντα ή νέες φόρμες. Θα είναι χρονοβόρα, δύσκολη διαδικασία. Ζούμε σε κοινωνία στραμμένη στην παραγωγικότητα, την αποδοτικότητα, το βραχυπρόθεσμο, το θέαμα συγχέεται με την καθημερινή ζωή. Για να επιβιώσει το θέατρο ίσως χρειαστεί να διανύσει περιόδους υπόγειες, ώστε να επανέλθει δριμύτερο και με μεγαλύτερη κρατική υποστήριξη. Η προηγούμενη γενιά πίστευε ότι μπορεί να επέλθει ξαφνική αλλαγή. Θεωρώ ότι δεν πρέπει να ονειρευόμαστε μια αφύπνιση ευωδιαστή, με τα πουλάκια να τραγουδούν και τον σοσιαλισμό να λούζει τη Γη! Είναι πολύ πιο σύνθετο και δύσκολο ζήτημα! Πρέπει να λειτουργήσουμε μέσα στο σκοτάδι αυτό, να βρούμε αντιστάσεις. Να αντλούμε ευχαρίστηση από αυτό, χωρίς να γινόμαστε διεστραμμένα γουρούνια που κυλούν στη λάσπη, αλλά ούτε να κουβαλούμε μέσα μας αφελείς ψευδαισθήσεις σχετικά με το ανθρώπινο είδος!

Κουβαλάει το θέατρο δύναμη αλλαγής;
Μπορεί να συγκλονίσει μία ύπαρξη, αλλά όχι μια συλλογική ύπαρξη. Θέτει ερωτήματα, απελευθερώνει ενδόμυχα κομμάτια μας, κρυμμένα στην πραγματική ζωή, μιλάει για το σκοτεινό, το ακαθόριστο
.
Γιατί να πάει κανείς σήμερα στο θέατρο;
Ξέρω γώ; Δεν θέλω να πω κοινοτοπίες! Είναι ο χώρος της κάθαρσης, όπου οι άνθρωποι επικοινωνούν χωρίς οθόνη…

...ειδικά σήμερα είναι πολύ σημαντική αυτή η συνειδητή έξοδος από την παθητικότητα.. (γελάει) Γιατί γελάτε;
Διότι το ξέρουν ότι είναι θεμελιώδες, αλλά αντιπροσωπεύει το 0, 80% του κρατικού προϋπολογισμού! Για γέλια!! Ε ας γελάσουμε τουλάχιστον!! Ποιόν ενδιαφέρει πραγματικά ο Πολιτισμός και η Τέχνη; Ελάχιστους. Οι άλλοι παριστάνουν ότι τους ενδιαφέρει!!

Το κοινό κουβαλάει κι επιβάλλει την τηλεοπτική του νοοτροπία και σχέση με το περιβάλλον.
Στην αρχαία Ρώμη βρισκόμαστε, όχι στην Αθήνα! Η διαφορά μεταξύ θεάματος και θεάτρου! Η σχέση με την Τέχνη και τον Πολιτισμό κατευθύνεται από τα media, την τηλεόραση και το Ίντερνετ, τους χειρότερους εχθρούς του θεάτρου. Προβάλλουν ότι είναι πανεύκολο να γίνεις καλλιτέχνης, αρκεί να περάσεις από ένα «Star Academy»: τραγουδάς, γεμίζεις χρήματα, δημοσιότητα! «Όλοι δικαιούνται 3 λεπτά διασημότητας».

Ίσως είναι μια απελπισμένη ανάγκη για να βγει κανείς από την υπαρξιακή του ανωνυμία, περισσότερο από ποτέ!
Οι άνθρωποι πασχίζουν να προφυλάξουν τον μοναχικό τους χώρο, και ταυτόχρονα εύχονται να διεισδύσουν οι τηλεοπτικές κάμερες στην ιδιωτική τους ζωή για δείξουν πόσο υποφέρουν και έτσι να δημιουργήσουν μια σχέση με τον έξω κόσμο.

Τι είναι το θέατρο;
Είναι εργαλείο χειραφέτησης, αλλά μπορεί να είναι και όργανο προπαγάνδας για την εξουσία, εξαρτάται από τη χρήση! Πάντως δεν είναι τόπος παρηγοριάς!

Και η ζωή;
Ο έρωτας, η συνάντηση με τον άλλο, η συνάντηση με τον αυτό μας μέσω του άλλου, το ροκ εν ρολ, το αλκοόλ…


Παρίσι, Ιούνιος 2006

Μπουμπουλίνα Νικάκη
κριτικός-μεταφράστρια θεατρικού λόγου
bouboulina.nikakigmail.com

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΕΡΙΚ ΛΑΚΑΣΚΑΝΤ

Το www.theaterinfo.gr είναι ένα website αφιερωμένο στο θέατρο. Τα πάντα για το ελληνικό και το παγκόσμιο θέατρο, μια δημιουργία του www.internetinfo.gr.

INTERNETINFO © ΘΕΑΤΡΟ INFO.GR