Θέατρο Info.gr . Τα πάντα για το θέατρο.

Ο Στάθης Λιβαθινός
«υπέρ σκηνοθεσίας και πνευματικής καλλιέργειας»

συζήτηση με τη Μπουμπουλίνα Νικάκη

Στάθης Λιβαθινός

[…] Το εργαστήριο υποκριτικής και σκηνοθεσίας στην Πειραματική διέκοψε κάπως απροσδόκητα τη λειτουργία του αλλά έβγαλε Έλληνες σκηνοθέτες που για πρώτη φορά σπούδασαν στην Ελλάδα.

Αυτό δεν συζητιέται πολύ, αν και σχολή σκηνοθεσίας θεάτρου δεν υπάρχει στην Ελλάδα! Πώς ορίζετε την τέχνη της «σκηνοθεσίας»;
Είναι το θεατρικό επάγγελμα του 20ου αι. και μάλλον θα είναι και του 21ου αι. Είναι «υπερεπάγγελμα», διότι καλύπτει τα πάντα. Έχει να κάνει με τη δημιουργία μιας ολόκληρης ζωής που θέλει να είναι πιστευτή επάνω στη σκηνή. Η ζωή δεν έχει συγκεκριμένες διαστάσεις, περιορισμούς, ποσότητες, χρώματα. Δεν υπάρχει εκμάθηση της ζωής, αλλά ενός τρόπου να εισπράττει κανείς, να καταλαβαίνει όσο γίνεται βαθύτερα το φαινόμενο της ζωής. Αυτό είναι σκηνοθεσία και χρειάζεται την ειδική αυτή γνώση. Η γνώση μάλιστα θέλει χρόνο και η εποχή μας τον πουλάει ακριβά. Πάντως η σκηνοθεσία ως επάγγελμα θα καθορίσει τη μοίρα ολόκληρου του θεάτρου στα επόμενα χρόνια.

Ποιες τάσεις θα μπορούσαμε να ανιχνεύσουμε στο παγκόσμιο και στο ελληνικό θέατρο;
Νομίζω πως δεν είναι τυχαίο ότι οι Γάλλοι, για παράδειγμα, παρόλο που έχουν εξαιρετικές φυσιογνωμίες σκηνοθεσίας, όπως ο Βιτέζ, στράφηκαν στη ρωσική τέχνη και η ρωσική τέχνη στράφηκε προς αυτούς στις αρχές του αιώνα. Με χαρά μου βλέπω ότι το ξανάκαναν στο τέλος του αιώνα. Οι δε σκηνοθεσίες των Φαμένκο και Βασίλιεφ, έχουν σημαντικό αντίκτυπο κι επιτυχία. Βέβαια δεν γίνονται όλα θριαμβευτικά αποδεκτά. Χώρες με τέτοια δύναμη κειμένων και λόγου όπως η Γαλλία, δεν τις κυριεύει κανείς με μια σκηνοθεσία! Αλλά η σκηνοθεσία ως γλώσσα, ως τρόπος ανάδειξης, καταρχήν του ηθοποιού - το έμβλημα της ρώσικης σχολής - είναι η απολύτως αναγκαία κατεύθυνση για το θέατρο σήμερα. Η Ελλάδα βρίσκεται στο περιθώριο, στην επαρχία του θεάτρου. Δεν έχει καν ασχοληθεί ακόμη με αυτά τα θέματα. Τώρα αρχίζει κάπως να βλέπει την έλλειψη και την ανάγκη τους.

Τι δημιουργεί πολιτισμική «απομόνωση»;
Εν μέρει η πολύ ιδιαίτερη γλώσσα μας… Βεβαίως η ελληνική έχει άλλες αρετές και λογική, δεν είναι μακριά απ’ το θέατρο. Μπορεί να πλουτίσει τον κόσμο του παγκόσμιου θεάτρου. Και υπάρχουν και έλληνες σκηνοθέτες που ταξιδεύουν στο εξωτερικό…Όσον αφορά όμως στα μεγάλα φαινόμενα του θεάτρου, και κατά βάση στην εκπαίδευση, η Ελλάδα λειτουργεί αναχρονιστικά και μεσαιωνικά.

Τι συνθήκες (ανα)παράγει δηλαδή αυτή η εκπαίδευση;
Τραβάει πίσω το θέατρο· εξουδετερώνει τη φαντασία, την πρωτοβουλία των νέων καλλιτεχνών, χωρίς να τους δίνει φτερά και όνειρα για την Τέχνη γενικότερα. Βρίσκεται στα χέρια μετρίων και εμπειρικών ανθρώπων οι οποίοι βγάζουν το ψωμάκι τους δείχνοντας πού και πώς πρέπει να πει κανείς κάποια λόγια. Αυτό δεν είναι διδασκαλία. Υπάρχουν φυσικά φωτεινές εξαιρέσεις ή σοβαρές πρωτοβουλίες. Συνήθως όμως οι δυνατότητές αυτών των νέων είναι καλυμμένες σε καλούπια. Οι αντιλήψεις τους για την Τέχνη είναι πολύ περιορισμένες. Πρόκειται για ανθρώπους χωρίς ευρύτερη κουλτούρα, χωρίς να έχουν κατακτήσει τα βασικά, ακόμη και στο επίπεδο των ελληνικών που μιλάνε. Αυτό έχει να κάνει και με τον τρόπο πρόσβασης στις δραματικές σχολές. Πληρώνουν και πάνε.

Η έλλειψη καλλιέργειας είναι γενικότερο πρόβλημα. Η ιδιαιτερότητα της γλώσσας όντως συμβάλλει στην απομόνωση του ελληνικού κοινωνικού και πολιτισμικού προϊόντος, κάτι που αντικατοπτρίζεται σε ό, τι αφορά στη λογοτεχνία. Πώς επηρεάζει τη σκηνοθεσία;
Έχει να κάνει με την ουσία του θεάτρου, το οποίο είναι ένα καθαρά εθνικό φαινόμενο και όχι παγκόσμιο, συνδεδεμένο με τη γλώσσα και το λαό του. Δεν είναι τυχαίο πως ό,τι θαυμάζουμε έρχεται πάντοτε από ένα συγκεκριμένο πολιτισμό. Έχει να κάνει με τις αξίες τις ζωής, του θανάτου, του έρωτα, όπως τις βλέπει κάθε πολιτισμός. Δεν νομίζω να θαυμάσουμε σύντομα έναν γιαπωνέζο Τσέχωφ, τόσο όσο μπορούμε να θαυμάσουμε ένα γιαπωνέζικο Νο. Επίσης δεν είμαι βέβαιος αν θα θαυμάσουμε σύντομα έναν κινέζο Καμπανέλλη. Αντίθετα μια κινέζικη όπερα έχει να μας μάθει πολλά. Η αφομοίωση είναι ταλέντο της Τέχνης και του Πολιτισμού. Η Τέχνη είναι αφομοιωτικό φαινόμενο.

Κάποτε γίνεται υπέρβαση του έργου, ή το έργο γίνεται αφορμή για επίδειξη σκηνοθετικής βιρτουοζιτέ: ποια η θέση του κειμένου στην παράσταση;
Εγώ δεν προσεύχομαι στις λέξεις. Προσεύχομαι στο χρόνο, στην εποχή μου, στις ανάγκες της. Οι λέξεις είναι μέρος ενός όλου, πρέπει κανείς να ξέρει να τις διαβάζει, να τις αγαπάει και να προχωράει τη γλώσσα της εποχής, η οποία φτηναίνει και μικραίνει. Όταν ακούω: «τα κείμενα πρέπει να τα σεβόμαστε», χαμογελάω! Διότι είναι και για να τα καταπατάμε όποτε χρειάζεται, να τα καίμε και να τα ξαναγεννάμε. Όλα παίζουν, όλα είναι δυνατά στην Τέχνη. Μπορεί να ανακαλύψουμε μια κρυμμένη πλευρά του Σοφοκλή καίγοντας το κείμενό του, η να είμαστε βαρετοί παίζοντας όλες τις λέξεις του. Η παράδοση του αρχαίου δράματος στην Ελλάδα τα τελευταία χρόνια είναι γεμάτη από σωστό χασμουρητό! Πόσο μάλλον όταν υπάρχει ένα θέμα μεταφράσεων! Πολλές φορές όταν ακούω μια μετάφραση τραγωδίας του ταλαντούχου Χειμωνά, έχω την αίσθηση ότι η έντονη προσωπικότητα του, επισκιάζει το πρωτότυπο. Υπάρχει λοιπόν μια μεσολάβηση! Πρέπει να είναι κανείς ανοιχτός σε όλες τις ερμηνείες και σε όλες τις εκδοχές· να είναι υπέρ του θεάτρου και όχι υπέρ των λέξεων και των συγγραφέων (μόνο!)

Η δύναμη της εικόνας ολοένα μεγαλώνει, το θέατρο προσανατολίζεται κάποτε σε πιο «εικαστικές» παραστάσεις ή με αμφίβολη τη θέση και τον τρόπο δημιουργίας του κειμένου...
Δεν νομίζω ότι το κείμενο έχει λιγότερη αξία, τα ανθρώπινα αυτιά έχουν πρόβλημα! Είναι πλέον βουλωμένα, με τρόπο που δεν ήταν πριν μερικά χρόνια. Υπάρχει τρομερή φασαρία και εμποδίζει την πρόσληψη. Επίσης υπάρχουν πολλών ειδών κείμενα. Άλλο το ποιητικό, άλλο το πεζό κείμενο. Πιστεύετε ότι ο μέσος έλληνας ηθοποιός γνωρίζει πώς να χειριστεί το στίχο του Ρακίνα; Δεν διδάσκεται πουθενά! Νομίζετε ότι βγαίνοντας από τη σχολή γνωρίζει τι σημαίνει «διασκελισμός»; Συγκεκριμενοποιώ τις ερωτήσεις διότι μέσα σε γενικές ερωτήσεις συχνά κρύβεται η ψευδαίσθηση ενός θέματος που δεν υπάρχει. Τα πράγματα είναι πολύ πιο απλά. Ελάχιστοι έλληνες ηθοποιοί γνωρίζουν να απαγγείλουν σύγχρονη δημοτική ποίηση ή ποιος έγραψε το στίχο «του κύκλου τα γυρίσματα που ανεβοκατεβαίνουν»; Οι παλιότερες γενιές ασχολήθηκαν με αυτά. Τώρα θεωρούνται ξεπερασμένα! Κι όμως, έχουν να κάνουν με τη λαλιά, με τον τρόπο που αναπνέει ένας τόπος! Και αυτό έχει αξία, και η οθόνη, και το βίντεο, και η ροκ… όλα αυτά δημιουργούν έναν πολύχρωμο πολιτισμό, ο οποίος δεν είναι αυτοσκοπός, για μένα. Ο αυτοσκοπός για μένα είναι η ανθρώπινη ψυχή και να μην είναι πληκτικό το θέατρο! «Όλες οι μορφές θεάτρου είναι νόμιμες, εκτός από το πληκτικό!»

«Ορισμένα πράγματα δεν τα εκτιμάει η εποχή μέσα στην οποία γίνονται, αλλά η επόμενη…»
…άν αυτό που συμβαίνει στη σκηνή σας αφορά, κάτι σημαίνει και για σας και γι' αυτό που βλέπετε. Δεν μπορεί να υπάρξει μέτρο, απαγόρευση, νόμος σε αυτά τα πράγματα. Εμένα αυτή τη στιγμή το βίντεο δεν με αφορά, θεωρώ ότι η οθόνη είναι οθόνη, ο κινηματογράφος μια άλλη τέχνη, του 20 αι. , εξαιρετικά σημαντική, ίσως να είναι και «Η ΤΕΧΝΗ», παρόλ’ αυτά το θέατρο συνέχισε και θα συνεχίσει να υπάρχει για κάποιους λόγους. Η εικόνα του θεάτρου είναι άλλη.

Γιατί είσαστε σίγουρος ότι το θέατρο θα συνεχίσει να υπάρχει;
Διότι όσο υπάρχει ανθρώπινη ζωή, θα υπάρχει και θέατρο, είναι στη φύση του ανθρώπου. Αν είχε άλλο τίτλο το θέατρο, θα λεγόταν «Ανθρωπογνωσία».

Για να κάνουμε κύκλο: αναφερθήκατε στον σκηνικό ποιητή Vitez,, έναν γνωστό άγνωστο στον ελληνικό χώρο. Εσείς τον γνωρίσατε χάρη στις σπουδές σας στη Ρωσία;
Χάρη στο θέατρο! Θεωρώ υποχρέωση του ανθρώπου του θεάτρου να γνωρίζει ποιος είναι ο Αρτώ, ο Βασίλιεφ, ο Βιτέζ, ο Ζαχάρωφ, ο Γκροτόφσκι, ή ο Ροντήρης, ο Κατράκης, ο Μινωτής… Το θέατρο είναι πνευματικό είδος. Η έλλειψη αυτής της γνώσης βέβαια δεν ισούται με έλλειψη ταλέντου. Αν δεν ξέρει όμως ένας άνθρωπος του θεάτρου ποιος είναι ο Μέιγερχολντ, ή ότι ο Στανισλάφσκι άλλαξε ολόκληρη τη ροή του θεάτρου του 20 αι. και το μόνο που ξέρει είναι για «τέταρτο τοίχο» και «ψυχολογικό παίξιμο», τότε τι ξέρει; Ο δε Βιτέζ σφράγισε το γαλλικό θέατρο, πρόκειται για ταλαντούχο άνθρωπο, που έφυγε πρόωρα και έχει νομίζω πολλά να μας πει και για την Ηλέκτρα. Και είναι και στην κληρονομιά του θεάτρου να μην ξεχνάει! Όποιος ξέρει μουσική πρέπει να ξέρει μόνο τον Τσιτσάνη; Όχι τον Μπαχ; Πιστεύω στην παράδοση και στην ανταλλαγή των πολιτισμών. Δυστυχώς όμως οι περισσότεροι που ασχολούνται με την θεατρική εκπαίδευση των νέων, το κάνουν λίγο επιφανειακά ...

Αθήνα, Απρίλιος 2006

Το κείμενο είχε δημοσιευθεί στην εφημερίδα “Αυγή” (09/06)

Μπουμπουλίνα Νικάκη
κριτικός-μεταφράστρια θεατρικού λόγου
bouboulina.nikakigmail.com

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΣΤΑΘΗΣ ΛΙΒΑΘΙΝΟΣ

Το www.theaterinfo.gr είναι ένα website αφιερωμένο στο θέατρο. Τα πάντα για το ελληνικό και το παγκόσμιο θέατρο, μια δημιουργία του www.internetinfo.gr.

INTERNETINFO © ΘΕΑΤΡΟ INFO.GR