Θέατρο Info.gr . Τα πάντα για το θέατρο.

Ούγγο Βον Χόφμανσταλ

Hugo von Hofmannsthal 1874-1929

Ο Αυστριακός συγγραφέας Hugo von Hofmannsthal, γεννήθηκε στη Βιέννη το 1874 και πέθανε στο Ροντάουμ της Αυστρίας το 1929 απόκαρδιακή κρίση, την ημέρα της κηδείας του γιου του Φραντς, ο οποίος αυτοκτόνησε.
Γύρω στα 1900 περνά μια βαθιά καλλιτεχνική κρίση, φτάνοντας να αμφιβάλλει για το αν η ίδια η γλώσσα περιέχει κάποιο νόημα. (...) Η αξία του Hofmannsthal ως εξαιρετικού ποιητή πιστοποιείται σε όλο του το έργο. Πολλά από τα θεατρικά του κείμενα φανερώνουν έναν ακραίο πεσιμισμό , παραμένοντας ωστόσο σταθερά προσηλωμένα σε βασικές ανθρώπινες αξίες.
«Γύρω στα 1900 ο Χόφμανσταλ κάνει μια στροφή προς την ωριμότητα, εγκαταλείποντας την ποίηση και θέτει την οξύτητα του βλέμματος του στην Υπηρεσία της θεατρικής τέχνης και των ιδεών. Από τη στιγμή εκείνη και ύστερα η κριτική υπήρξε άδικη απέναντι στο έργο του. Οι σύγχρονοι του -κριτικοί και κοινό-δεν τον ακολούθησαν. Το έργο του Χόφμανσταλ άρχισε να επανεκτιμάται στο σύνολο του μόνο κατά το δεύτερο μισό του εικοστού αιώνα και κυρίως μετά το 1975, με την ευκαιρία των 100 χρόνων από τη γέννηση του, γεγονός που εν μέρει οφείλεται οτην κριτική έκδοση του συνόλου του έργου του, έκτασης σαράντα τόμων.
«Το επιχείρημα το οποίο πολύ συχνά χρησιμοποιείται για να εξηγήσει αυτή την υποβάθμιση είναι ότι ο Χόφμανσταλ δεν είχε τίποτα να πει σχετικά με την περιρρέουσα ατμόσφαιρα η οποία οδηγεί σε συγκλονιστικά γεγονότα στην Ευρώπη μετά το 1929 (κραχ στη Ν.Υόρκη και οι συνέπειες του στις ευρωπαϊκές οικονομίες με κορυφαία την εμφάνιση του Χίτλερ στην πολιτική σκηνή). Ωστόσο, στη δεύτερη εκδοχή του Πύργου (1926) προαναγγέλλει με σαφήνεια αυτή την κατάσταση: θέμα του η αναρρίχηση στην εξουσία ενός παράφρονα ο οποίος δεν έχει καμία ηθική αναστολή προκειμένου να εγκαθιδρύσει το απολυταρχικό του καθεστώς. Παρότι έλκει την μακρινή καταγωγή του από εβραίους, το έργο του εξακολούθησε να εκδίδεται και να κυκλοφορεί κατά την διάρκεια του ναζιστικού καθεστώτος, λόγω του κύρους του ονόματος του έστω κι αν όλα, στη ζωή του και το έργο του συνηγορούν στο ότι θα εναντιωνόταν σ'αυτή τη φρίκη ,αν ήταν ακόμα εν ζωή. (ο θάνατος του λοιπόν στα 1929, ως προς αυτό, ήταν μάλλον τύχη για τον ίδιο!). Αυτός ήταν αναμφίβολα ένας ισχυρός λόγος για τη μετέπειτα υποτίμηση του έργου του. Επίσης το γεγονός ότι ανήκε στην αριστοκρατική τάξη του στοίχισε την a priori Αντιπαθεί εκ μέρους όλων των - λιγότερο ή περισσότερο -μαρξιστών στοχαστών του εικοστού αιώνα.(...)

Ως προς τη φόρμα των θεατρικών του κειμένων, η έννοια που κυριαρχεί και επανέρχεται στον Χόφμανσταλ είναι η έννοια της πνευματικότητας και του ανώτερου νοήματος: το πνευματικό αίτημα κατά τον Χόφμανσταλ συνίσταται στην ανάγκη ύπαρξης μέσα στο κάθε έργο δύο τουλάχιστον επιπέδων νοήματος. Το πρώτο είναι το φανερό , το δεύτερο είναι το λανθάνον και ανώτερο, και τα δύο όμως σχηματίζουν ένα οργανικό σύνολο.
Ο Χόφμανσταλ αδιαφορούσε για την έκδοση και την τύχη των έργων του: (επιστολές στον Carl Jacob Burckhardt 1919-1929): «λίγο με ενδιαφέρει η έκδοση των έργων μου, και ακόμη λιγότερο το θεατρικό τους ανέβασμα .Όλα αυτά είναι παντελώς άχρηστα για την ουσιαστική υπόσταση των έργων μου. Ένα έργο σαν το δικό μου ή θα υπάρχει για να ικανοποιεί τις πολύ συγκεκριμένες δικές μου φιλοδοξίες ή δεν θα υπάρχει καθόλου. Η σκηνή ή η έκδοση δεν έχουν καμία σχέση με αυτές τις φιλοδοξίες» αφού κατά τον Χόφμανσταλ, «το κάθε τι στην τέχνη πρέπει να λαμβάνει χώρα μία και μόνο φορά»
(επιστολή στον R.Srauss, 20-1-1913). Ο Χόμφανσταλ φαινόταν συνεχώς να μετεωρίζεται ανάμεσα στη βεβαιότητα και την αμφιβολία. Τόσο ο Νίτσε όσο και ο Χόφμανσταλ επεξεργάζονται την έννοια της αυτοθυσίας ως υπέρβασης. Ο Χόφμανσταλ, αναζητώντας περισσότερο ένα καινούργιο «μέτρο», όπως αντιλαμβανόταν τον όρο η αρχαία ελληνική σκέψη, αλλά σε καμία περίπτωση μια «αλήθεια»,μια «πίστη» ή ένα «σύστημα».
Έγραψε ποίηση, διηγήματα, δοκίμια, θεατρικά έργα και λιμπρέτα για την όπερα.

Άλλα σημαντικά έργα του: Ο Πύργος, Το μεγάλο θέατρο του κόσμου του Σάλτζμπουργκ (θέατρο), Ιππότης με το ρόδο ,Αριάδνη στη Νάξο, Η γυναίκα χωρίς σκιά (λιμπρέτα).Η επιστολή του Λόρδου Τσάντος προς τον Φράνσις Μπέικον (δοκιμιακό διήγημα). Το δοκιμιακό διήγημα του Χοφμανσταλ αποτελεί το πρώτο κείμενο εξπρεσιονιστικής πρόζας. Με την Επιστολή ο Χόρφμανσταλ στρέφεται από την παραδοσιακή ποίσηση στην πρόζα, το θέατρο και το λυρικό δράμα. Στο κείμενο αυτό αναδεικνύονται όλα αυτά τα στοιχεία της αγωνίας του συγγραφέα, τα οποία την ίδια εποχή διαχέονται και «ενοικούν» στα πρόσωπα της Ηλέκτρας.

Εκεί που ο Χόφμανσταλ ξεχωρίζει είναι η ικανότητα του να υπαινίσσεται το άρρητο, αυτό που δεν μπορεί να περιγραφεί με λέξεις, να εκφράζει απωθημένες και ξεχασμένες καταστάσεις της ψυχής, καταστάσεις που εμπεριέχουν τη νοσταλγία και το όνειρο, την ελαφρότητα του κόσμου: σιωπές, ψιθύρους, αρώματα, ένα βλέμμα, ένα φύσημα φλογέρας, ένα ηλιοβασίλεμα. Υπάρχει όμως και η ισχυρή χαρά της ζωής, ο πόθος να ζεις. Τοποθετεί ωστόσο αυτή τη χαρά είτε στο μέλλον είτε στο παρελθόν, χρωματισμένη είτε με ονειροπόληση είτε με νοσταλγία.

Νίκος Θωμόπουλος

ΟΥΓΓΟ ΒΟΝ ΧΟΦΜΑΝΣΤΑΛ

Το www.theaterinfo.gr είναι ένα website αφιερωμένο στο θέατρο. Τα πάντα για το ελληνικό και το παγκόσμιο θέατρο, μια δημιουργία του www.internetinfo.gr.

INTERNETINFO © ΘΕΑΤΡΟ INFO.GR