Θέατρο Info.gr . Τα πάντα για το θέατρο.

Οιδίπους σχόλιο

ΤΟ ΣΩΜΑ ΣΑΝ ΚΕΙΜΕΝΟ

Είναι γνωστό από πολλές θεωρητικές αναζητήσεις ότι το σώμα του ανθρώπου είναι ο φορέας μετάδοσης του κειμένου που οι κινήσεις του σχηματίζουν. Οι μπεχαβιοριστές πρώτοι πιστοποίησαν ότι η πιο μικρή κίνηση ενός μέλους του ανθρωπίνου σώματος ισοδυναμεί με μια σειρά κωδίκων και έτσι αναπτύχθηκε αυτός ο τομέας της σημειωτικής που αναλύει την κινησιολογία.

Δε θα επεκταθούμε εδώ στις θεωρητικές αυτές αναζητήσεις, απλά θα αναφέρουμε, για να θεωρήσουμε ως δεδομένο για την περαιτέρω ανάλυσή μας, ότι η παραμικρή κίνηση μπαίνει στη διαδικασία παραγωγής σημείων, τελικά δημιουργεί, με αλυσιδωτές αντιδράσεις, μια σημειακή συνάρτηση, δηλαδή ένα κείμενο (με τη σημειωτική έννοια του όρου) το οποίο θα μεταμορφωθεί σε ένα μήνυμα, για να καταλήξει στην παραγωγή μιας ιδεολογικής θέσης και την επιβολή ενός συγκεκριμένου τρόπου ζωής. Θα αναπαριστούσαμε αυτή τη διαδικασία ως εξής: μυθικό στοιχείο-σύμβολο-σημείο-κώδικας-σημειακή συνάρτηση-κείμενο-ιδεολογία-τρόπος ζωής. Αυτή η διαδικασία είναι ουσιαστικά μια επανάσταση, με την έννοια ότι αλλάζει κάποια κοινωνικά δεδομένα.

Θεωρώντας τα αυτά δεδομένα, μπορούμε να κάνουμε μια θεώρηση για την παράσταση που η Ερευνητική Ομάδα Almakalma παρουσιάζει. Ο τίτλος της είναι Οιδίπους σχόλιο. Τρεις περφόρμερς, δυο τραγουδίστριες και μια ηθοποιός, συγκροτούν την ενιαία περφόρμανς. Δεν μπορεί κανένας να ξεχωρίσει τις τραγουδίστριες απ’την ηθοποιό, διότι κατά τη διάρκεια της περφόρμανς όλες είναι αποκλειστικά και μόνο περφόρμερς.

Η περφόρμανς έτσι όπως γίνεται εντάσσεται στη θεωρία του Jerzy Grotowski. Θα ξεκινήσουμε απ’τη σχάση και την ένωση των δύο οντοτήτων του ανθρώπου. Το Εγώ-Εγώ (Je-Je) του Grotowski βρίσκει εδώ την ουσιαστική εφαρμογή του. Το ένα Εγώ είναι ο κοινωνικός άνθρωπος, ο οποίος υπακούει στους νόμους της κοινότητας και πληρώνει τις παραβάσεις τους, όπως προβλέπεται. Το άλλο Εγώ είναι ο ηθικός άνθρωπος που κρίνεται απ’τον ίδιο τον άνθρωπο, απ’τη συνείδησή του.

Ποια είναι η σχέση της συνείδησης με το κοινωνικό κομμάτι της προσωπικότητας του ανθρώπου; Ουσιαστικά το μυθολογικό μέρος, η παράδοση, οι μύθοι, οι ιστορήσεις των παλαιότερων, οι εμπειρίες του ανθρώπου, όλα αυτά, με μια αυτόματη και ασυνείδητη διαδικασία, συμβολοποιούνται και με τη διαδικασία, όπως την ορίσαμε πιο πάνω, γίνονται τρόπος ζωής, δηλαδή αποκτούν μια απτή κοινωνική εφαρμογή. Όμως αυτές οι δύο οντότητες είναι ξεχωριστές, αν και είναι συγκοινωνούντα δοχεία. Μόνο σε μια περίπτωση γίνονται ένα: όταν έχουμε περιόδους κρίσης (π.χ. πόλεμος, έρωτας, κοινωνικές αναταραχές κ.λπ.). Τότε το κοινωνικό με το μυθικό γίνονται ένα, διάφορες διαδικασίες απ’το παρελθόν προς το παρόν, και το αντίστροφο, γίνονται ασυνείδητα, έτσι ώστε ο άνθρωπος μπορεί να είναι ικανός να αντλήσει δύναμη απ’το παρελθόν για να σχεδιάσει με περισσότερη σοφία το μέλλον.

Κάτι ανάλογο συμβαίνει και στη περφόρμανς. Έχουμε εδώ μια στιγμή κρίσης. Ο περφόρμερ παρουσιάζει στο κοινό ένα κείμενο το οποίο έχει δύο συντεταγμένες: το κείμενο στο οποίο βασίζεται (θεατρικό έργο ή ποίημα ή αρχαία τραγωδία ή θεωρητικό κείμενο ή στοιχεία όλων αυτών) και η προσωπική στάση του περφόρμερ έναντι αυτού του κειμένου. Ανατρέχουμε ξανά στη διαδικασία παραγωγής της σημειακής συνάρτησης, όπως περιγράψαμε πιο πάνω, και ανακαλύπτουμε ότι αυτά τα στοιχεία γίνονται ένα, τελικά θα παραχθεί ένα άλλο κείμενο, διαφορετικό για κάθε περφόρμερ, το οποίο είναι προϊόν άσκησης, σκέψης, ιδεολογικής τοποθέτησής του. Αυτό το τελικό κείμενο προσφέρεται στο θεατή.

Στην περίπτωση αυτής της περφόρμανς τα δομικά στοιχεία αυτού του τελικού κειμένου είναι ο λόγος των περφόρμερς και οι κινήσεις των μελών του σώματός τους. Αλληλένδετα, οι δύο όψεις ενός και αυτού πράγματος. Ο θεατής πρέπει να παρακολουθεί και το λόγο και τις κινήσεις, άρα πρέπει να βλέπει τις περφόρμερς όσο πιο καλά γίνεται, γι’αυτό το λόγο οι θεατές είναι καθισμένοι περιμετρικά των περφόρμερς. Για να μην αποσπάται η προσοχή των θεατών από περιττά πράγματα, έχουμε ένα εντελώς μινιμαλιστικό σκηνικό, δηλαδή καθόλου σκηνικά, φώτα κ.λπ., ένα δωμάτιο με το χώρο του έτσι όπως είναι και με το φυσικό φωτισμό του. Μένουμε, προσωρινά, στη διαπίστωση ότι μεταδίδεται στο θεατή αυτό το τελικό κείμενο από κάθε περφόρμερ. Ουσιαστικά έτσι εδώ έχουμε τρία κείμενα: ένα για κάθε περφόρμερ. Μετά ένα τέταρτο, για όλες τις περφόρμερς μαζί.

Ακολουθώντας αυτή την επικοινωνιακή διαδικασία θα δούμε ότι ο όρος «μεταδίδεται» δεν είναι σωστός. Θα έπρεπε να πούμε «μετουσιώνεται» για τους λόγους που θα εξηγήσουμε ευθύς αμέσως. Όπως ακριβώς λειτουργούν οι περφόρμερς, ενώνονται τα δύο Εγώ τους. Με τον ίδιο ακριβώς τρόπο λειτουργεί και ο κάθε θεατής. Τα δύο Εγώ του γίνονται ένα. Συλλέγει τα διάφορα στοιχεία, τα οποία σα σε μια πρισματική διάθλαση, διαχέονται και με τους αισθητήρες της αντίληψης ο κάθε άνθρωπος-δέκτης των μηνυμάτων τα περισυλλέγει για να τα αναδομήσει σε ένα άλλο κείμενο, με την ίδια ακριβώς διαδικασία.

Πρόκειται για μια διαδικασία πρωτόγνωρη για πολλούς, γι’αυτό το λόγο μετά το τέλος της περφόρμανς επικρατεί μια σιωπή, ουσιαστικά όμως είναι η συνέχιση αυτής της παραγωγικής διαδικασίας που εξακολουθεί, όπως οι χημικές αντιδράσεις, πολύ χρόνο μετά το τέλος της κυρίας αντίδρασης.

Η σιωπή λειτουργεί θεραπευτικά για τον κάθε άνθρωπο, ο οποίος τελικά θα ανακαλύψει άγνωστα μέχρι τότε στοιχεία του εαυτού του. Ουσιαστικά είναι και αυτός ένας ακόμη περφόρμερ, χωρίς να το ξέρει. Είναι ένας δέκτης που επεξεργάζεται τα δεδομένα και ανασυγκροτεί ένα κοινωνικό κείμενο-μήνυμα, το οποίο έχει ανάγκη να το κοινωνήσει σε κάποιον άλλον. Έτσι αυτή η περφόρμανς μπαίνει στην αναπαραγωγή των κοινωνικών οντοτήτων, παράγει ιδεολογία, τρόπο ζωής, λειτουργεί επαναστατικά, προτείνοντας μια άλλη ανάγνωση ενός κοινωνικού κειμένου. Μια κοινωνική διεργασία η οποία συνεχίζεται όσο οι αυτές περφόρμανς θα παρουσιάζονται.

Γιάννης Φραγκούλης

ΟΙΔΙΠΟΥΣ ΣΧΟΛΙΟ

Το www.theaterinfo.gr είναι ένα website αφιερωμένο στο θέατρο. Τα πάντα για το ελληνικό και το παγκόσμιο θέατρο, μια δημιουργία του www.internetinfo.gr.

INTERNETINFO © ΘΕΑΤΡΟ INFO.GR