Θέατρο Info.gr . Τα πάντα για το θέατρο.

Ο Μαρξ στο Σόχο

“Ποιός θα ζωγραφίσει τη Γκουέρνικα του Λιβάνου;”, έγραφε η επιστολή του Παλαιστίνιου σκηνοθέτη και ηθοποιού Τζουλιάνο Μαρ Χάμις για τον πόλεμο στη Μέση Ανατολή τον προπερασμένο Ιούλιο, την οποία συνυπέγραφε, μαζί με τον Χ. Πίντερ, τον Ν. Τσόμσκυ, τον Ζ. Σαραμάγκου κ.α. ο Χάουαρντ Ζιν, πολιτικός ακτιβιστής, επίτιμος καθηγητής Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο της Βοστώνης και συγγραφέας πολυάριθμων βιβλίων.

Με ανάλογο τρόπο επέλεξε ο Ζιν να μιλήσει για τις αγριότητες του καπιταλιστικού μας κόσμου, σε καιρό ειρήνης όπως σε καιρό πολέμου, τις αντιστρόφως ανάλογα ευημερούσες κοινωνίες και την πολυπόθητη ελευθερία του ανθρώπου. Βρήκε την αμεσότητα που προσιδιάζει σε ακτιβιστή στο είδος του θεατρικού λόγου και μάλιστα στη φόρμα του θεατρικού μονολόγου· αδύνατον να απευθυνθεί κανείς πιο άμεσα σε κοινό. Αυτό τον εξυπηρετεί για να νετάρει κάτω από το αλλήθωρο βλέμμα ζαλισμένων αμφισβητιών, και συγχυσμένων καταναλωτών παντός προϊόντος το θολό ζητούμενο όλης της ανθρώπινης περιπέτειας, το οποίο ονομάστηκε μεταξύ άλλων και “σοσιαλισμός”, “κομμουνισμός”, “πρόοδος”, και δεν είναι άλλο από την ανθρώπινη ευτυχία, μέσα από την μετατροπή του κόσμου και των δομών που τον περιβάλλουν σε έναν κόσμο ισότητας, ελεύθερο, δίκαιο.

Το εύρημα του ογδοντάχρονου Αμερικανού Χάουαρντ Ζιν θέλει τον Μαρξ να επιστρέφει από τον άλλο κόσμο, όπου βρίσκεται με τον Σωκράτη, τον Βούδα, τον Ιησού, τον Γκάντι, με σκοπό να “|αποκαταστήσει την υπόληψή του|”. Από “|ένα μπλέξιμο της γραφειοκρατίας όμως, βρέθηκε στο Σόχο της Νέας Υόρκης|”, αντί για το Σόχο του Λονδίνου όπου έζησε. Το ιδεολογικό φορτίο δεν υπονομεύει τη θεατρικότητα του κειμένου, την οποία καταφέρνει να κατακτήσει και μέσα από το ανατρεπτικό του χιούμορ και μέσα από ένα παιχνίδισμα στην αφήγηση, εναλλαγής προσωπικών στιγμών και πολιτικής σκέψης του ήρωα. Ο προβολέας στη σκηνή παρουσιάζει το γίγαντα Μαρξ σε άκρως ανθρώπινες διαστάσεις, ο οποίος, στο περιτύλιγμα μιας συμπαθητικής φιγούρας, εξαιρετικά φτωχής, πίνοντας και βήχοντας, άλλοτε διακωμωδεί τον εαυτό του και τις ιδέες του, άλλοτε συγκινείται, άλλοτε κορώνει... Με κομψό χιούμορ, ή ευερέθιστη ευθιξία, σχολιάζει διάφορα πικρά σημεία της ιστορίας και της επικαιρότητας, μιλάει για τον Ένγκελς και τον Μπακούνιν, την οικογενειακή του ζωή, την Παρισινή Κομμούνα, τον Στάλιν, τον Ιησού...

Ελατήριο της χειρονομίας του Ζιν φαίνεται να είναι μια στοργική διάθεση απέναντι στον άνθρωπο, η οποία ερεθίζεται με κάθε μορφή προσβολής της ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Τέτοιες προσβολές δεν συνάδουν με την φινέτσα μιας επί της ουσίας πολιτισμένης κοινωνίας, η έννοια της οποίας είναι εν τέλει παρεξηγημένη και, λόγω έλλειψης ανεκτικότητας, ρατσιστική, ικανή να παίρνει εκφράσεις βαρβαρικές.
|Μαρξ: -Αυτοί οι ευγενείς Άγγλοι με το απογευματινό τους τσάϊ και τους δημόσιους απαγχονισμούς!|”,
ή
“|Βασίλισσα Βικτόρια: -Αυτοί οι Ιρλανδοί είναι στ'αλήθεια φρικτοί άνθρωποι. Δεν φέρονται όπως τα πολιτισμένα έθνη|.
Τζένη: -Η Αγγλία καταδικάζει σε απαγχονισμό Ιρλανδούς επαναστάτες, οι οποίοι δεν ζητούν παρά μόνο την ελευθερία τους. Είναι η Αγγλία πολιτισμένο έθνος;”.
“Η θανατική ποινή δεν έχει θέση σε καμία κοινωνία η οποία αυτοχαρακτηρίζεται πολιτισμένη”|.
Αντίστοιχα, οι Ναζί έκαναν, με τη μεγαλύτερη ψυχραιμία αποτρόπαια εγκλήματα, αλλά ριγούσαν από συγκίνηση όταν άκουγαν Σούμπερτ. Και τον προπερασμένο Ιούλιο, το δράμα της Ισραηλινής οικογένειας Τάνεμπάουμ παρουσιαζόταν από ορισμένα μέσα ενημέρωσης ως μεγαλύτερης βαρύτητας γεγονός από αυτό της γενοκτονίας στο Λίβανο, ιδεολογία που θα εκφραζόταν υπό τον τίτλο “Όταν έκλαψε η Μπάρμπι!”. Μια επαναστατική πράξη, λέει χαριτολογώντας, χρειάζεται για την επιτυχία της έρεισμα και στόφα ευγενείας, “|Να ένα μάθημα: αν είναι να παραβείς το νόμο, κάν’ το μαζί με δύο χιλιάδες ανθρώπους... και με Μότσαρτ!|” ...
Κριτικάρει υποδόρια την “ποπ” αμερικανική κουλτούρα και σκέψη, με τον καταναλωτισμό των εικόνων και των θεαμάτων, την ψευδαίσθηση της δημοκρατίας, τον λαϊκισμό, την ψυχολογιοποίηση της ιδεολογίας, χαρακτηριστικά που τείνουν να επικρατήσουν παγκόσμια. Σήμερα που το «λαϊκό» είναι ταυτόσημο του μαζικού, του χυδαίου, του καταναλωτισμού και της υποκουλτούρας, δεν μπορεί κανείς παρά να είναι élitaire και δεν είναι κακός ο αριστοκρατισμός αν είναι να τον μοιραστεί κανείς με όλους. Αλλού, η εξάλλαξη της ιδεολογικής πυξίδας έδωσε αποτελέσματα λυπηρά και αργότερα το λεγόμενο “Τέλος των ιδεολογιών” σάρωσε ελπίδες και ηθικό. Έτσι άνοιξε ο δρόμος της νευρωσικής επιστροφής στις θρησκείες, υπαρξιακό αποκούμπι κάθε πικραμένου και παρακαταθήκη ελπίδας για έναν κόσμο ονειρεμένο.

Ο Χάουαρντ Ζιν θυμώνει με την ανθρώπινη ανοησία, αλλά κατά βάθος συγχωρεί την ανθρώπινη αδυναμία ως αναπόσπαστο κομμάτι μας. Δανείζεται λοιπόν το Θεολογικό σχήμα της επιστροφής για να μιλήσει στην πλειοψηφία των ανυποψίαστων θρησκόληπτων και των ξεχασμένων σε προηγούμενα πολιτικά σχήματα. Ενδεχομένως βέβαια να υπονοείται ακροθιγώς κι ένα δίλλημα περί θρησκείας, ως κομμάτι μιας πολιτισμικής έκφρασης. Ωστόσο, “|Τον ξέρω τον Ιησού, δεν θα' ρθει|”, καλαμπουρίζει. Το ουμανιστικό του μήνυμα είναι ότι η δυναμική του καπιταλισμού δεν είναι ανεξάντλητη, ότι τις ίδιες πάντα προκλήσεις έχουμε να αντιμετωπίσουμε και μπορούμε. Μέσα από την υπέρβαση παλαιότερων σχημάτων, μπορεί να γίνει επαναπροσδιορισμός του στόχου όπως αυτός προαναφέρεται αρχικά. Ολοκληρώνει τον μονόλογό του με χιούμορ, σαν ένα πείραγμα “|Σας τάραξα που γύρισα πίσω; Δείτε το σαν μια Δευτέρα Παρουσία, που ο Χριστός δεν μπόρεσε να έρθει κι έστειλε τον Μαρξ...|”
Ο Α. Αντωνόπουλος, γόνος του Θεάτρου Τέχνης, σε μια καλή, "συνενοχική" συνεργασία με τη σκηνοθέτη Α. Καραγιαννοπούλου, ζωντάνεψε ανάγλυφα τη γεύση του κειμένου το οποίο λειτούργησε για τον ίδιο ως μαγικό χαλί. Και οι φωτισμοί του Α. Αναστασίου, σε διάλογο με τα σκηνικά του Γ. Ασημακόπουλου, έδωσαν μια σειρά εξαιρετικών πορτραίτων του Μαρξ επί σκηνής του θεάτρου Προσκήνιο, προσδίδοντάς του χαιρετισμούς σε πόζες αναγνωριστικού σήματος!

Μπουμπουλίνα Νικάκη
κριτικός-μεταφράστρια λογοτεχνίας θεάτρου
ελληνική επιτροπή του διεθνούς κέντρου θεατρικής μετάφρασης
ευρωπαϊκό πρότζεκτ Τ.Ε.R

Το www.theaterinfo.gr είναι ένα website αφιερωμένο στο θέατρο. Τα πάντα για το ελληνικό και το παγκόσμιο θέατρο, μια δημιουργία του www.internetinfo.gr.

INTERNETINFO © ΘΕΑΤΡΟ INFO.GR