Θέατρο Info.gr . Τα πάντα για το θέατρο.

«Κουαρτέτο» από τον Robert Willson

Στα πλαίσια του φεστιβάλ Αθηνών το Αθηναϊκό κοινό είχε την ευκαιρία να βιώσει μια ιδιαίτερη θεατρική εμπειρία στις 2-4 και 6-8/7/2007 στο θέατρο Ολύμπια της Λυρικής σκηνής παρακολουθώντας την πρωτοποριακή συνάντηση του σκηνοθέτη Robert Willson με τον συγγραφέα Heiner Muller και την Ιζαμπέλ Ιπέρ ως αγαπημένης των σινεφίλ ερμηνεύτρια σ’ ένα συναρπαστικό ρόλο όπου το σώμα της ταυτίζεται με τον λόγο του κειμένου. Σημαντικό στοιχείο στην συνεύρεση των δυο δημιουργών αποτελεί η κοινή αίσθηση μιας νέας σκηνικής γλώσσας και δραματουργίας. Ο Willson μιλώντας για τα θεατρικά έργα του Muller τονίζει την αίσθηση ελευθερίας που του έδιναν «Κείμενα δυνατά και ανθεκτικά». Μπορούσες να τα ανεβάσεις στην μέση ενός δρόμου, στο φεγγάρι, ακόμα και σε μια πισίνα του Χόλιγουντ. Αντιστέκονταν…σαν πέτρες ή σαν ποιήματα.».

«Μάλλον ήθελε να γίνει ζωγράφος», έλεγε για τον Willson, ο Muller. «Με αυτόν τον στόχο χρησιμοποιούσε και το θέατρο, όπως και τα άλλα μέσα που διέθετε, για να ζωγραφίσει εικόνες. Και κάτι ακόμα που τον είχε σημαδέψει. Μια πολύ μοναχική παιδική ηλικία. Γι’ αυτό έπαιζε. Και έπαιζε αληθινά, όπως ένα παιδί, με το θέατρο και τους ηθοποιούς. Τον χαρακτήριζε επίσης μια δημοκρατία της αισθητικής. Μια ισότιμη αντιμετώπιση όλων των στοιχείων που απαρτίζουν την θεατρική παράσταση. Ο ήχος ήταν εξίσου σημαντικός με τα φώτα, τα κουστούμια και το σκηνικό ανάλογης σημασίας με τους ηθοποιούς αλλά και το κείμενο». Ο Willson σκηνοθετεί, μεταξύ άλλων στην Αμερική, τη «Μηχανή Άμλετ» και το «Κουαρτέτο», εργάζεται με κείμενα του Muller, όπως η Περιγραφή Εικόνας και το Μήδειας Υλικό, ενώ και ο Muller συνεργάζεται μαζί του στην παράσταση The civil wars που ανέβηκε στην Κολωνία. Κι ενώ στη συνέχεια πολυάριθμοι θίασοι αλλά και χορευτικά συγκροτήματα εμπνέονται από τον Muller και παράλληλα γράφεται μια πληθώρα μελετών για το έργο του, οι δύο άνδρες δεν χάνουν την επαφή τους, και έχουν μόνο θετικά λόγια να πουν ο ένας για τον άλλον.

Στο «Κουαρτέτο» ο Heiner Muller ως ποιητής, διανοητής και σκηνοθέτης που χαρακτηρίστηκε από «ιστορικό πεσιμισμό» και τα γραπτά του αναγνωρίστηκαν διεθνώς σαν αναζητήσεις της εσωτερικής συνείδησης και του μεταμοντέρνου, εκφράζοντας διαλεκτικά και έξυπνα την πολιτική, κοινωνική και πολιτιστική τραγωδία των καιρών του, παίρνει αφορμή από την έννοια της καταστροφής ως αρνητική στάση και παραγωγική διαδικασία για να αναπλάσει τις «Επικίνδυνες Σχέσεις» του Λακλό, επισημαίνει η θεατρική κριτικός Ελένη Βαροπούλου, που έχει μάλιστα μεταφράσει και το έργο στα ελληνικά. Και πράγματι, ο κορυφαιός μεταπολεμικός Γερμανός συγγραφέας, σχεδόν κατασπαράσσει τη φόρμα αλλά και το περιεχόμενο του περίφημου επιστολογραφικού μυθιστορήματος, γραμμένο στις παραμονές της Γαλλικής Επανάστασης.

Η αλληλογραφία ανάμεσα στη Μερτέιγ και τον Βαλμόν καταργείται, και ο Muller εισάγει επί σκηνής τις μορφές δυο εραστών, μάλλον προς το τέλος του πολυτάραχου και σκανδαλώδους βίου τους, ενώ στη σκηνική ένδειξη «σαλόνι πριν από τη Γαλλική Επανάσταση» προσθέτει μια δεύτερη «Μπούνκερ μετά τον τρίτο Παγκόσμιο Πόλεμο». Με βάση λοιπόν το χρόνο συγγραφής των κειμένων, 1781 και 1981, «το κείμενο του Λακλό και το κείμενο του Muller κλείνουν σε παρένθεση την εποχή της μπουρζουαζίας, τον αστικό πολιτισμό». Από τις εκατοντάδες σελίδες του επιστολογραφικού μυθιστορήματος, με τους αυτόνομους χαρακτήρες και την πολύπλοκη ίντριγκα, ο Muller δεν κρατά παρά τον «σκελετό των σχέσεων» τον οποίο επαναρθρώνει σε ένα συναρπαστικό κι ανελέητο διάλογο σαρκασμού, ειρωνείας, αλληλοσπαραγμού και ψυχικού ερέβους, σε ένα συνεχές παιχνίδι ρόλων φύλων και μεταμφιέσεων, με την Μερτέιγ και τον Βαλμόν, να παίζουν ο ένας τον άλλον αλλά και να εναλλάσσονται στους ρόλους των γυναικών που απουσιάζουν, της Κυρίας ντε Τουρβέλ και της νεαρής Βολάνς.

Τόσο ο μύθος του Βαλμόν, ως ελευθεριάζοντα και ακόλαστου αριστοκράτη του 18ου αιώνα, όσο και της Μερτέιγ «μια γυναικεία ιδιοφυία που ανάγει την ερωτική ίντριγκα σε υψηλή φιλοσοφία και μεγαλεπήβολο παιχνίδι για την εξουσία» γκρεμίζονται. Είναι άλλωστε ενδεικτικό, ότι όταν ο Πατρίς Σερώ ανέβασε το Κουαρτέτο στο Παρίσι το 1985 αφού χαρακτήρισε το έργο του Muller ως μία άκρως ευφυή ανάγνωση των Επικίνδυνων Σχέσεων, έλεγε ότι έμοιαζε σαν ο θεατρικός συγγραφέας να είχε ανασυνθέσει από μνήμης το μυθιστόρημα. Σχόλιο, που δεν έμεινε αναπάντητο από τoν Muller, ο οποίος αργότερα διευκρίνιζε : «Ποτέ δεν διάβασα το βιβλίο. Θέλω να πω ότι το έχω διαβάσει μόνο διαγωνίως. Αν το είχα διαβάσει εξαντλητικά θα είχα χάσει τη δύναμη επιβολής, την ισχύ του κειμένου».

Προσωπικά, είδα την συγκεκριμένη παράσταση ως ένα πολυεπίπεδο οπτικοακουστικό θέαμα που συνενώνει τον χορό, την παντομίμα, την κίνηση και την χειρονομία με το τραγούδι που είχε στοιχεία όπερας και την ζωγραφική ενός τοπίου που φανέρωνε έντονα την πλαστικότητα του σκηνικού. Επαναλήψεις, μορφασμοί, βουβές και δυνατές κραυγές οδηγούσαν το κείμενο και τους ηθοποιούς ως μαριονέτες και υπνοβάτες ταυτόχρονα σε χειροπιαστές ερμηνείες που είχαν παράλληλα μια ποιητική υπέρβαση. Έτσι η φυσική τους παρουσία έγινε σχεδόν υπαρξιακή και λειτουργούσε το ίδιο αποτελεσματικά σε μικρές και σε μεγάλες νοηματικές ενότητες. Τα παραπάνω στοιχεία υιοθετούν μια νέα σκηνική γλώσσα που μαγνητίζει το θεατή με τη δυναμική της.

Παράλληλα αναδεικνύονται οι εντάσεις των λέξεων ανάμεσα στο φως και τη σκιά του αποσπασματικού ταμπλό - σκηνικού της παράστασης που ηχούν ως χτυπήματα σημαδεύοντας έντονα τις δράσεις χωρίς το βάρος της λογικής ώστε το δράμα να λύνεται από τα δεσμά του νοήματος αφήνοντας ένα δημιουργικό κενό που καλείται να γεμίσει ο θεατής σε μία ατμόσφαιρα αγάπης και ουσιαστικής ερωτικής επικοινωνίας που απουσιάζει επιτηδευμένα από το ηθικά και κοινωνικά κατακερματισμένο σύμπαν με βάση τη σύλληψη του Muller. Παρατήρησα επίσης θετικά την αρμονική αντίθεση της εκφυλιστικής στα όρια του σαδομαζοχισμού σύγκρουσης των δύο φύλων με τον σαρκαστικό σχολιασμό των δρώμενων από τις χοροθεατρικές δράσης των δυο χορευτών και την σωματική σατιρική έκφραση του πέμπτου ηλικιωμένου ηθοποιού της παράστασης που ολοκληρώνει μια Μπρεχτική διάσταση στην ατμόσφαιρα του έργου αλλά και μια έμμεση διαμαρτυρία σε μία επικείμενη καταστροφή του ανθρώπου ως κοινωνική και ηθική ύπαρξη.

Σε μια δεύτερη ανάγνωση το «Κουαρτέτο» αντιπροσωπεύει ένα βαθιά πολιτικό θέατρο εμπλουτισμένο με νέο δραματουργικό ύφος ανασύροντας ένστικτα και συμπεριφορές μιας βαρβαρότητας που ξεπερνάει ακόμα και αυτόν τον θαυμαστό κόσμο των άγριων ζώων και φανερώνει ένα έντονο συναίσθημα απώλειας της πραγματικής ευτυχίας. Λειτουργεί όμως και στο επίπεδο της υποκριτικής τέχνης ως υπόδειγμα συνδιαλλαγής πολυποίκιλων εκφραστικών μέσων που χαρακτηρίζουν ένα σύγχρονο ζωντανό θέατρο που ακουμπά στο μέλλον και είναι διαρκές ζητούμενο και στην δική μας θεατρική πραγματικότητα. Με αυτήν την έννοια ο Robert Willson θεωρείται δίκαια από τις πιο σημαντικές φιγούρες του πειραματικού θεάτρου αλλά και ένας από τους πιο τολμηρούς δημιουργούς του θεατρικού χώρου των εικαστικών τεχνών. Οι δημιουργίες του εκφράζουν ένα «φορμαλιστικό θέατρο» με σουρεαλιστικά και συμβολικά στοιχεία στο οποίο προέχουν η δομή και η φόρμα ενώ πιστεύει ότι ο σχεδιασμός των φωτισμών στο θέατρο μπορεί πραγματικά να μεταφέρει κάθε καλλιτεχνικό project στην πραγματική ζωή. Βιώνοντας και εγώ την θέαση μιας τέτοιας παράστασης θεωρώ ότι η επιτυχία της βρίσκεται στο γεγονός ότι ενισχύει το αναγκαίο απογειωτικό και ποιοτικά πρωτοπόρο ύφος της σύγχρονης τέχνης με κοινωνικοπολιτικό υπόβαθρο.


Νίκος Θωμόπουλος

Heiner Müller, Κουαρτέτο
Εθνική Λυρική Σκηνή, Θέατρο Ολύμπια / 2 - 4 & 6 - 8 Ιουλίου, 21:00

Σκηνοθεσία, σκηνογραφία, φωτισμοί: Robert Wilson
Πρωτότυπη μουσική: Michael Galasso
Με την Isabelle Huppert και τον Ariel Garcia Valdes

ΚΟΥΑΡΤΕΤΟ

Το www.theaterinfo.gr είναι ένα website αφιερωμένο στο θέατρο. Τα πάντα για το ελληνικό και το παγκόσμιο θέατρο, μια δημιουργία του www.internetinfo.gr.

INTERNETINFO © ΘΕΑΤΡΟ INFO.GR