Θέατρο Info.gr . Τα πάντα για το θέατρο.

ΘΗΣΕΙΟΝ, ΕΝΑ ΘΕΑΤΡΟ ΓΙΑ ΤΙΣ ΤΕΧΝΕΣ
Ηλέκτρα
HUGO VON HOFMANNSTHAL

Η Ηλέκτρα (1903) είναι το πρώτο θεατρικό έργο του Χόφμανσταλ. Τυπικό δείγμα του νεορομαντισμού, γράφεται σε μια περίοδο καλλιτεχνικής κρίσης αλλά και κρίσης ιδεών του ποιητή. Αποτελεί ωστόσο και τυπικό δείγμα γραφής μιας μεταβατικής και γόνιμης περιόδου κατά την οποία ο ρεαλισμός στο θέατρο και την τέχνη γενικότερα μοιάζει ανίσχυρος να εκφράσει την αβεβαιότητα του μοντέρνου ανθρώπου απέναντι στον κόσμο. Η χρεοκοπία του ρεαλισμού ανοίγει το δρόμο σε ποικίλες νέες αισθητικές τάσεις. Το έργο απευθύνθηκε σε ένα κοινό ώριμο και έτοιμο - ήδη από την επαφή του με τα έργα του Στρίντμπεργκ - να «αντικρίσει» την αστική του συνείδηση να συνθλίβεται επί σκηνής. Ο αλληλοσπαραγμός στο εσωτερικό της οικογένειας, η ένδεια αξιών, η αδυναμία του δυτικού ανθρώπου να συνυπάρξει με τα ένστικτα του, η κτηνώδης όψη του αστισμού αλλά κυρίως η απουσία ορατής εναλλακτικής πρότασης ήταν τα στοιχεία τα οποία καθιστούσαν το κείμενο αυτό επίκαιρο για το ανήσυχο κοινό του «Kleines Theater» του Μάξ Ράινχαρντ όπου και πρωτοπαρουσιάστηκε το Νοέμβριο του 1903.

Η αίσθηση ότι οι αρχές του δυτικού ανθρωπισμού έχουν οδηγηθεί σε εκφυλισμό, οδηγεί τον Χόφμανσταλ στην αναζήτηση αξιακών συστημάτων σε πρακτικές άλλων πολιτισμών. Η αναζήτηση είναι εναγώνια, η σημασία της για τον ποιητή καθοριστική, σχεδόν υπαρξιακή. Η αγωνία αυτή εξηγεί και την σχετική αυθαιρεσία στην επιλογή του να «κοιτάξει» το αρχαίο ελληνικό δράμα μέσα από το «φίλτρο» του οριενταλισμου ο οποίος την εποχή εκείνη κάνει θραύση. Το «αλλού»,-στην προκειμένη περίπτωση η «Ανατολή»-συχνά εξιδανικευμένο, είναι πάντα ο τόπος των πιθανοτήτων, ο τόπος που μπορεί να δείξει έναν δρόμο για την αρμονία με τον εαυτό και με τον κόσμο. Ο Χόφμανσταλ ωστόσο δεν είναι ηθικολόγος , είναι ποιητής άρα ξέρει να αποφεύγει κάθε μορφής διδακτισμό. Το αδιέξοδο , στον κόσμο του και στον «άλλο» κόσμο της Ανατολής περιγράφεται απόλυτο όσο τα ανθρώπινα ένστικτα παράγουν σχέσεις ισχύος και αίμα.

ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΤΟΥ ΣΚΗΝΟΘΕΤΗ
Η ΑΦΟΣΙΩΣΗ ,Ο ΕΚ ΤΩΝ ΠΡΟΤΕΡΩΝ ΧΑΜΕΝΟΣ ΑΓΩΝΑΣ ΤΗΣ ΜΝΗΜΗΣ ΕΝΑΝΤΙΑ ΣΤΗ ΛΗΘΗ, Η ΑΣΥΛΟΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ Ο ΕΓΚΛΕΙΣΜΟΣ ΣΤΟΝ ΚΛΕΙΣΤΟ ΠΥΡΗΝΑ ΜΙΑΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, Η ΑΙΩΝΙΑ ΡΗΤΟΡΙΚΗ ΔΕΙΝΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΙΣΧΥΡΟΥ, Η ΑΙΩΝΙΑ ΣΙΩΠΗ ΚΑΙ ΚΩΦΩΣΗ ΤΟΥ ΙΣΧΥΡΟΥ ,Η ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ ΤΗΣ ΑΡΜΟΝΙΑΣ, Η ΒΙΑΙΗ ΕΠΙΒΟΛΗ ΤΗΣ ΑΡΜΟΝΙΑΣ, Η ΑΠΩΛΕΙΑ ΤΟΥ ΜΕΤΡΟΥ, Η ΒΙΑΙΗ ΕΠΙΒΟΛΗ ΤΟΥ ΜΕΤΡΟΥ, Η ΑΝΙΚΗΤΗ ΑΝΑΓΚΗ ΤΟΥ ΑΠΕΛΠΙΣΜΕΝΟΥ ΓΙΑ ΕΞΟΔΟ.
ΑΥΤΟ ΠΟΥ ΑΠΟΜΕΝΕΙ ΜΕΤΑ ΤΟ ΑΙΜΑ, ΕΙΝΑΙ ΜΕΡΙΚΑ ΑΠΟ ΤΑ ΒΑΣΙΚΑ ΘΕΜΑΤΙΚΑ ΜΟΤΙΒΑ ΤΗΣ ΗΛΕΚΤΡΑΣ ΤΟΥ ΧΟΦΜΑΝΣΤΑΛ ΠΟΥ ΦΩΤΙΣΤΗΚΑΝ ΚΑΤΑ ΚΑΙΡΟΥΣ, ΕΣΤΩ ΚΑΙ ΣΤΙΓΜΙΑΙΑ, ΚΑΤΑ ΤΗ ΔΙΑΡΚΕΙΑ ΤΩΝ ΠΡΟΒΩΝ ΤΟΥ ΘΙΑΣΟΥ.

ΕΝΑ ΗΛΕΚΤΡΟ - ΣΟΚ ΕΞΠΡΕΣΙΟΝΙΣΤΙΚΩΝ ΠΑΘΩΝ

Η παράσταση του Γιάννη Λεοντάρη γνώριμου σε μένα κινηματογραφιστή με ολοκληρωμένη άποψη της σημειολογίας του κινηματογράφου που χειρίζεται με εξπρεσιονιστικούς συμβολισμούς και υπαινικτικά φιλοσοφικά και υπαρξιακά νοήματα τους κώδικες και τις φόρμες της κινηματογραφικής γλώσσας, εμπεριέχει μια ανάλογου βάθους και ποιότητας μελέτη πάνω στο σημαντικό έργο του Αυστριακού ποιητή αξιοποιώντας παράλληλα τη γόνιμη διαδικασία των ανοιχτών προβών ενός work in progress που ξεκίνησε από το 2005 μέχρι το επιτυχημένο ταξίδι της παράστασης στο Φεστιβάλ Autgnon off. Έτσι το αποτέλεσμα των ώριμων συνθηκών επικοινωνίας ανάμεσα στους ηθοποιούς, προϊόν ανοδικής εξέλιξης μέσα στις δομικές και τις παραστάσεις δικαιώνει την αξία της καλής προετοιμασίας μιας απαιτητικής παράστασης με πολλαπλά επίπεδα ανάγνωσης αναδεικνύοντας με λεπτές ισορροπίες το φανερό και το λανθάνον διτό επίπεδο του νοήματος της «Ηλέκτρας» ως οργανικό σύνολο. Η αίσθηση είναι ένα σύμπαν σιωπών, ψιθύρων, βλεμμάτων και απωθημένων της ψυχής σ’ ένα εξπρεσιονιστικό όργιο παθών με διεισδυτικό σασπένς. Ο θεατής, όπως και στην όπερα του Ρ. Στράους με το λιμπρέτο του HofmaSthal εισάγεται σε μια νοσηρή γιορτή αρνητικής ηδονοθηρίας. Η δυναμική του έργου με την ψυχαναλυτική διάσταση και ερμηνεία του ως πεδίο καθαρτικών ψυχολογικών προβολών λειτουργεί συγκλονιστικά. Το ενδιαφέρον μου θεατή εστιάζεται στην πολυμέτωπη και φορτισμένη συναισθηματική διαλεκτική ανάμεσα στην ηρωίδα και της συμπρωταγωνίστριες της που κινεί τα νήματα, ακολουθώντας σχεδόν ασυνείδητα το ζωογόνο στοιχείο του ενστίκτου που απελευθερώνει το κείμενο και το θέατρο και τη τέχνη γενικότερα από τη φυλακή του αισθητισμού και την παραλυσίας του ναρκισσισμού. Ο Hofmansthal πίστευε ότι μόνο η αποδοχή του άλογου στοιχείου μπορεί να γεννήσει τόλμη και θέληση στη πραγματική ζωή και το κείμενο της «Ηλέκτρας» αποτελεί την καλύτερη απόδειξη γι’ αυτό.
Σ’ ένα σκηνικό με το κίτρινο του μίσους, ένα ριγκ συγκρούσεων και μια φυλακή για την Ηλέκτρα, ερμηνευμένη με υποκριτική ευφυΐα και ισορροπημένες δόσεις ξεσπασμάτων και εντάσεων με σωματικές δράσεις παλλόμενες μεταξύ φθοράς και αφθαρσίας ύπαρξης και ανυπαρξίας βιώνει με όλο της το είναι ως ρόλος τη σκοτεινή φαντασίωση να εκδικηθεί τη μητέρα της εκφράζοντας ένα φροϋδικό σύνδρομο ερμηνείας των ονείρων και μια υστερία ως διαρκή νεύρωση και εμμονή κατέχοντας το φάρμακο που θα λειτουργήσει γι’ αυτήν με τη διπλή σημασία της λέξης: ως φάρμακο και ως δηλητήριο. Θυμάται με μεγάλη διαύγεια το παρελθόν ώστε βλέπει και το μέλλον. Εκπέμπει ένα είδος ερωτισμού προς την αδελφή της έχοντας στο μυαλό της με εμμονοπληξία το θάνατο της μητέρας της και του Αίγισθου ενώ η Χρυσόθεμις εισπράττει την υπόσχεση για γαλήνη. Κάθε κύτταρο των δύο ηθοποιών θα έλεγα δεν λειτουργεί σ’ αυτήν την επικοινωνίας, σε όλες τις διαστάσεις και τις απαιτήσεις της δράσης.

Η Χρυσόθεμις, μια φιλήσυχη και δειλή ύπαρξη περνά πάντα δίπλα απ’ τα δράματα που παίζονται μπροστά της, ως θύμα των περιστάσεων, διχάζεται ανάμεσα στην Κλυταιμνήστρα και την Ηλέκτρα σε μια διαρκή κατάσταση ηττοπάθειας κρατώντας ακέραιη τη παθητικότητα της κοινής λογικής χωρίς να εκπέσει ερμηνευτικά στον υπαρκτό κίνδυνο του μελοδράματος και να γίνει μια αξιολύπητη ηρωίδα.
Η Κλυταιμνήστρα κινείται με μια εμβληματική παρουσία και ερμηνεία ανάμεσα στο πριν και το μετά του φόνου του Αγαμέμνονα απωθώντας την πράξη της με ψυχαναλυτικούς όρους με συμπτώματα εκφυλισμού. Μέσα στη σύγχυση της εξανθρωπίζεται ως ένα βαθιά δυστυχισμένο πλάσμα και κατορθώνει με τη ερμηνευτική δύναμη να ακροβατήσει σ’ αυτό το ασταθές μεταίχμιο χωρίς να προκαλεί οίκτο, οργή και μίσος από τον θεατή που γνωρίζει τις εκδοχές του μύθου.
Σ’ αυτό το κλίμα και την περιρρέουσα ατμόσφαιρα της αποσύνθεσης που απορρέει από την προσεγμένη σκηνοθεσία του Γ. Λεοντάρη η Ηλέκτρα μοιάζει να μην είναι ο εαυτό της και δεν συνεχίζει να ζει από τη στιγμή που πεθαίνει η Κλυταιμνήστρα στο τελευταίο της χορό με αδιόρατα βακχικά στοιχεία μεταμορφώνοντας την Ηλέκτρα σ’ ένα δρόμο που παραπέμπει σε εκστατικούς χορούς της Ανατολικής που πηγάζουν από αρχέγονους περσικούς μύθους με κατάληξη το πλησίασμα του Θείου. Κάτι ανάλογο με κοινό το στοιχείο της προφητείας συμβαίνει και στην Κασσάνδρα. Έτσι ο Χοφμανσταλ γεννά τη δικιά του Ηλέκτρα έξω από κάθε σχέση και επαφή με το πνεύμα της Αρχαίας Τραγωδίας κρατώντας μια σειρά επιρροών από την ιερή πίστη των Σούφηδων και κάποιων μυστικών θρησκειών των Περσών, όπου ο εκστατικός χορός κάνει το άπαν και το μοναδικό να γίνουν αισθητά και αντιληπτά και ο μύθος θεοποιείται στην ποιητική πράξη. Ο Πέρσης ποιητής Γιούνους Εμρέ που έζησε τον 13ο αιώνα αναφέρει : «Δεν έχεις παρά μόνο ένα χρέος, ψάξε και συ μάθεις τον εαυτό σου». Όλα τα πρόσωπα της συγκεκριμένης παράστασης αποτυπώνουν ένα πρόσωπο καθορισμένο από τις πράξεις τους και μια ουσία που κρύβεται πίσω από ορίζοντες την ποιητική διάσταση χωρίς περιττή εξωστρέφεια, τραγικές μιμήσεις και θεατρίζουσες συγκρούσεις. Ο Αίγισθος είναι μια ολοκληρωμένη φιγούρα παράνομη και παράταιρης εξουσίας με την προσωπικότητα του αγαθού εραστή και ο Ορέστης είναι η χρυσή τομή μιας ακέραιης ηθικά προσωποποιημένης αθωότητας κι ενός αποφασισμένου εκτελεστικού οργάνου, ο ιδανικός πέλεκυς της εκτέλεσης που στον Χόφμανσταλ παίρνει ιδιαίτερη βαρύτητα κάτω από τη προφανή επιρροή της φρουδικής ερμηνείας των ονείρων αφού η Κασσάνδρα στοιχειώνει το τέλος του έργου κατά το μύθο με το προφητικό της όνειρο τόσο σαν στόχο όσο και στον Σοφοκλή.

Ο Ορέστης ως Άγγελος με ρομφαία και σχεδόν εξωπραγματική διάσταση στην ποιητική σκηνή της αποκάλυψης του στην Ηλέκτρα συμβολοποιεί τη γαλήνη που εκείνη αναζητά στην πολυπόθητη εκδίκηση της σηματοδοτώντας ένα ιδανικό εσωτερικό παίξιμο. Η γραφή του συγγραφέα παραλείπει το ρόλο-κλειδί του παιδαγωγό της Ηλέκτρας μαζί με τη αυτοκριτική διάθεση της Ηλέκτρας στην επικοινωνία της με τις γυναίκες του χορού συμφιλιώνοντας το ελληνικό μοντέλο ως φιλοσοφία και πολιτισμό του μύθου με την νεοτερικότητα διατηρώντας την κλασσική διεισδυτικότητα του θεανθρώπου. Για την Ηλέκτρα που προσομοιάζεται με τον χορό παίζοντας τον ρόλο του λίγο μετράει, όπως λέει αν οι Θεοί μας σκοτώσουν, αν μας εξαφανίσουν. Ο Ορέστης και η Ηλέκτρα στο κείμενο του Χόμφανσταλ φαίνεται να προσχωρούν προς την εκτέλεση του σχεδίου της επωφελούμενη από την αδιαφορία των Θεών. Οι ήρωες τους Χόμφανσταλ διαπιστώνουν ομόφωνα την ύπαρξη τους ως αξίωμα και την απουσία της ως πραγματικότητα. Στην πλοκή της « Ηλέκτρας» η καθυστερημένη εμφάνιση του Ορέστη ενδυναμώνει μ’ έναν αγωνιώδη εσωτερικό ρυθμό το στοιχείο του σασπένς με την απουσία της μεταφυσικής διάστασης που είχαν για τον θεατή της εκδοχής του Σοφοκλή οι αλλεπάλληλες ανατροπές. Μια επιπλέον καινοτομία στο κείμενο του Χόφμανσταλ οι αναφορές της Ηλέκτρας στα ζώα, είναι συνεχείς και τόσο συχνές ώστε συνιστούν μια από τις βασικές εμμονές της ηρωίδας. Το ζωικό βασίλειο αντιπροσωπεύει για την Ηλέκτρα τον κόσμο της αγριότητας, της λήθης , της απόλυτης κτηνωδίας. Τα ζώα, είναι μια από τις θεματικές που επανέρχονται στα γραπτά του Χοφμανσταλ.
Η παράσταση της ομάδας Κανιγκούντα έχει μια σπάνια και καθαρή ποιητική ματιά πράξεων και υπαινιγμών ανοίγοντας για το θεατή το δρόμο να διαβάσει ένα κείμενο κατόπτρων τα οποία αντανακλούν το ένα στο άλλο τα είδωλα της στο διηνεκές φαινόμενο που υπάρχει και στον Άμλετ του Σαίξπηρ ο οποίος απασχολεί τον Αυστριακό συγγραφέα ως περσόνα που προσομοιάζεται με όλες τις δυνατές αναλογίες με τον διονυσιακό άνθρωπο (ΗΛΕΚΤΡΑ) που νοηματοδοτεί όλες του τις πράξεις με την αληθινή γνώση συλλαμβάνοντας την ουσία των πραγμάτων μέσα στο πέπλο της σύνθεσης του φωτός με το σκότος. Όσο για την ουτοπία και το όνειρο αυτά ανήκουν στο υπαρκτό όραμα ενός ζωντανού και γνήσια ποιοτικού θεάτρου, που αντιπροσωπεύεται επάξια σε διεθνές επίπεδο με αυτή την παράσταση που απόλαυσα με όλες μου τις αισθήσεις.


Στην ΕΒΔΟΜΗ ΣΦΡΑΓΙΔΑ του Ingmar Bergman ο Σκάτ, θεατρίνος περιπλανώμενου μεσαιωνικού θιάσου κατά τη διάρκεια υπαίθριας παράστασης σε ένα χωριό κλέβει τη Λίζα, τη ζωηρή γυναίκα του σιδερά, εγκαταλείπει το θίασο και τις παραστάσεις και για μέρες περιπλανιέται μαζί της στα σκανδιναβικά δάση. Η περιπλάνηση φυσικά τελειώνει σύντομα και η Λίζα επιστρέφει χορτασμένη στον άντρα της. Κατά τη διάρκεια της περιπλάνησης, ο ηθοποιός δίνει στη Λίζα το όνομα δηλαδή το ρόλο Κανιγκούντα. Εκείνη, το αποδέχεται.
Ο Θίασος Κανιγκούντα δεν είναι μια θεατρική ομάδα με μόνιμα μέλη αλλά μια συνθήκη συνεργασίας η οποία θα παίρνει μορφή κάθε φορά που θα προκύπτει η ανάγκη και η δυνατότητα για μια θεατρική παράσταση. Σταθεροί στόχοι, η κατανόηση των κειμένων και η αναζήτηση συνθηκών επικοινωνίας ανάμεσα στους ηθοποιούς κατά τη διάρκεια των δοκιμών και των παραστάσεων.
Το 2005 και το 2006 ο θίασος εργάστηκε πάνω στην «Ηλέκτρα» του Ούγκο φον Χοφμανσταλ. Το έργο παρουσιάστηκε με τη μορφή ανοιχτής πρόβας ως εργασία εν εξελίξει, στην Αθήνα («Κρατήρας») τον Οκτώβριο του 2005 και τον Μάιο του 2006 και στη Θεσσαλονίκη («Στρατόπεδο Κόδρα») τον Σεπτέμβριο του 2006. Το 2007 ο θίασος δουλεύει πάνω στο έμμετρο κείμενο ανωνύμου συγγραφέα του 16ου αιώνα « Βοσκοπούλα» το οποίο και παρουσιάζει στα πλαίσια των «Δοκιμών» του «Θεάτρου του Νότου» το Μάιο του 2007 στο θέατρο Αμόρε. Το καλοκαίρι του 2008 η Κανιγκούντα θα συμμετάσχει στο φεστιβάλ Avignon OFF με την παράσταση της Ηλέκτρας του Χόφμανσταλ (22 παραστάσεις).

Νίκος Θωμόπουλος

Μετάφραση: Κωνσταντίνος Χατζόπουλος
Σκηνοθεσία: Γιάννης Λεοντάρης
Σκηνογραφική και μουσική Επιμέλεια: Θίασος Κανιγκούντα
Βοηθός Σκηνοθέτη: Κορίνα Βασιλειάδου
Μαρία Κεχαγιόγλου: (Ηλέκτρα / χορός)
Μαρία Μαγκανάρη: (κλυταιμνήστρα/ χορός)
Ρεβέκκα Τσιλιγκαρίδου: (Χρυσοθέμις / χορός)
Γιώργος Φριντζηλας: (Ορέτσης / Αίγισθος / Αγγελιοφόρος / Χορός)

Διάρκεια παράστασης : 80 λεπτά
Η παράσταση παρουσιάζεται με την αρχική διανομή της πρώτης παρουσίασης (Οκτώβριος 2005)
Επιμέλεια προγράμματος, μεταφράσεις: Γιάννης Λεοντάρης
Φωτογραφίες: Ορφέας Εμιρζάζ
Επικοινωνία: Βούλα Παλαιολόγου

Η παράσταση θα παίζεται στο θέατρο Θησείον, ένα θέατρο για τις τέχνες (Τουρναβίτου 7, Ψυρρη, τηλ: 210 3255444)

ΗΛΕΚΤΡΑ HUGO VON HOFMANNSTHAL

Το www.theaterinfo.gr είναι ένα website αφιερωμένο στο θέατρο. Τα πάντα για το ελληνικό και το παγκόσμιο θέατρο, μια δημιουργία του www.internetinfo.gr.

INTERNETINFO © ΘΕΑΤΡΟ INFO.GR