Θέατρο Info.gr . Τα πάντα για το θέατρο.

Πλούτος - Πενίας

Θρίαμβος από το Θέατρο Τέχνης και το ΔΗΠΕΘΕ Βόλου

γράφει ο Λουκάς Θεοχαρόπουλος

Ο Αριστοφάνης (445 π.Χ. – 385 μ.Χ.) είναι αναμφίβολα ο μεγαλύτερος ποιητής κωμωδιών όλων των εποχών. Μέσα από τα έργα του ασκεί κριτική στην κρατούσα πολιτική κατάσταση των καιρών του : Από κοινωνικοπολιτική άποψη ήταν με τα συμφέροντα των κτηματιών και των εμπόρων της Αττικής που ενισχύθηκαν με την νομοθεσία του Σόλωνα και τις δημοκρατικές μεταρρυθμίσεις του Κλεισθένη μετά την πτώση της Τυραννίας των Πεισιστρατιδών.

Οι τάξεις αυτές δοκιμάσθηκαν σκληρά από τις συνέπειες του πολυαίμακτου Πελοποννησιακού Πολέμου (431-404 π.Χ.) και επιθυμούσαν τον τερματισμό της ανελέητης διαμάχης των ελληνικών πόλεων. Έτσι αντιτάσσονταν σε στρατιωτικούς ή πολιτικούς (Λάμαχο, Κλέωνα, Αλκιβιάδη) και στις υπερβολικές εξουσίες της εκκλησίας του δήμου, της Ηλιαίας (Λαϊκού δικαστηρίου) τις οποίες θεωρούν εμφαλτήριο ανάδειξης δημαγωγών – ρητόρων και «σοφιστών της παρακμής», οι οποίοι αντιστρατεύονται και τα συμφέροντά τους. Ο Αριστοφάνης σαν μέλος αυτού του κοινωνικού χώρου αλλά και από φύση συντηρητικός είδε με σοβαρές επιφυλάξεις τα φιλοσοφικά συστήματα των χρόνων του, καταλήγοντας στο σημείο να ταυτίσει αβάσιμα το Σωκράτη με τους διάφορους σοφιστές, να ειδεί στις τραγωδίες του Ευριπίδη, τον οποίο εκτιμά, θέσεις ανατρεπτικές των θεσμών ή παραδοσιακών αξιών. Τέλος, να αντιταχθεί στις πολικές και οικονομικές αλλαγές της δημοκρατικής παράταξης (Περικλής – Εφιάλτης) την οποία ενοχοποιεί για την ήττα από την συμμαχία της Σπάρτης και την οικονομική κατάπτωση της Αθήνας με την «λαϊκιστική» της πολιτική (θεωρικά σιτίσεις στα Πρυτανεία, μισθούς στην εκκλησία του δήμου πληθωρικές χορηγίες).
Η γόνιμη συγγραφική του δραστηριότητα ξεκινά στο τέλος της «Χρυσής Πεντηκονταετίας» που χρονικά ορίζεται από τη λήξη των περσικών πολέμων έως την έναρξη της σύγκρουσης Αθήνας – Σπάρτης. Ο Αριστοφάνης ευτύχησε στο κύκνειο άσμα του «Πλούτος» η τελευταία στο όνομα του (οι άλλες δύο εγράφησαν για λογαριασμό των γιών του) κωμωδία, διδάχθηκε το 388 π.Χ. με την οποία ανοίγει τον δρόμο της νέας κωμωδίας. Κύρια γνωρίσματα του είδους αυτού, ο περιορισμός του πολιτικού στοιχείου, η μείωση του ρόλου του χορού που εμφανίζεται τώρα ως καθαρό εμβόλιμο στοιχείο, η επιλογή αστικών θεμάτων, δημιουργεί εύθυμη ατμόσφαιρα χωρίς πολλές βωμολοχίες και με ηθικό φιλοσοφικό περιεχόμενο. Στοιχεία που ερμηνεύονται από την αλλαγή των πολιτικών συνθηκών μετά την ανατροπή (402 π.Χ.) των τριάκοντα τύραννων. Ο «Πλούτος» έργο νέας τεχνοτροπίας φέρνει τον δούλο – υπηρέτη στο προσκήνιο, ως θεατρικό πρόσωπο ισότιμο του κυρίου του. Είναι ο γελαστός πανούργος υπηρέτης της νέας κωμωδίας (Φιλήμων, Μένανδρος) για να τον διαδεχθεί η ρωμαϊκή κωμωδία (Πλαύτος, Τερρέντιος) και θα τον παραδώσει στην νεότερη κωμωδία της αναγέννησης (Μακιαβέλι, Γκολντόνι, Μολλιέρος).

Με τον «Πλούτο» έχουν αλλάξει πολλά έργο με θέμα – εύρημα, λαϊκοί χαρακτήρες, πανηγύρια, επεισόδια, και τύπους, πρόσωπα συμβολικά, απλοί χωριάτες, μικροαστοί, ελεύθεροι ή δούλοι. Ο «Πλούτος» όπως σωστά τονίζει ο σκηνοθέτης, μελετητής και ανανεωτής του Αριστοφανικού έργου Αλέξης Σολωμός είναι πολύ κοντά στα έργα του σύγχρονου δραματολογίου. Ο «Πλούτος» είναι η κωμωδία της αθηναϊκής φτώχειας ή καλλίτερα ή τραγωδία της. Όπως υπογραμμίζει ο κορυφαίος Άγγλος ποιητής και θεατρικός Τ.Σ. Έλιοτ σε ένα δοκίμιό του : «Υπάρχει λανθάνουσα τραγωδία στον Αριστοφάνη, όσο και λανθάνουσα κωμωδία στο Σοφοκλή». Άλλωστε από την αρχαιότητα έως τους χρόνους μας, η αστική κωμωδία θα είναι πάντα θεμελιωμένη επάνω σε κάποιο χρηματικό καϋμό του ανθρώπου. Έτσι λοιπόν και αυτό το Αριστοφανικό έργο εκφράζει την τραγωδία της εποχής του, όπου ο κάθε τίμιος Αθηναίος με το στόμα του χρεωκοπημένου κτηματία Χρεμύλου απορεί γιατί σαν τίμιος και ευσεβής κατέληξε σταδιακά στις αγκάλες της φτώχειας. Ο κωμωδιογράφος με τις αισχές κατά της πολιτικής δημοκρατίας, αγωνίσθηκε μαζί με τους ζευγίτες της Αττικής κατά τον Πελοποννησιακό Πόλεμο για την ειρήνη μεταξύ των ελληνικών πόλεων (Αχαρνής, Λυσιστράτη) και για την Δικαιοσύνη (Όρνιθες), μια ουτοπική δικαιοσύνη που κατοικοεδρεύει στους ουρανούς, έξω από τις ιδέες της κοινοκτημοσύνης τις οποίες σατιρίζει (Εκκλησιάζουσες).

Όταν γράφεται ο «Πλούτος» μαίνεται ο Κορινθιακός Πόλεμος (395-387 π.Χ.), οι συμμαχίες ανατρέπονται. Η Αθήνα ελπίζει ότι θα ανακτήσει την ηγεμονία της, αγωνίζεται κατά της Σπάρτης με συμμάχους Κόρινθο, Θήβα, Άργος και χρηματική υποστήριξη των Περσών. Μάταια όμως γιατί ο θεσμός «Κράτος – Πόλη» είναι σε πορεία παρακμής. Μετά την ήττα στους «Αιγός Πυταμοί» η Περίκλεια εποχή παρήλθε. Ο δημαγωγός Κλέων φονεύθηκε, το κενό το κάλυψαν διάφοροι δημαγωγοί. Η μεσαία κοινωνική τάξη εκ των συντελεστών της ένδοξης πεντηκονταετίας στην οποία έχει ελπίδες ο Αριστοφάνης (Ιππείς) αναδυνατεί. Οι αγρότες το μόνο τμήμα των πολιτών που δεν προσβλήθηκε από την σήψη, αλλά λόγω των πολέμων περιήλθε σε μεγάλη φτώχεια. Ο θεσμός της δουλειάς εμφανίζει το πρώτο ρήγμα. Το ατομικό συμφέρον, η διαφθορά, η συκοφαντία, η μετριότητα κυριαρχούν στο δημόσιο βίο. Οι Θεοί απομακρύνθηκαν από τον «Κλεινόν Άστυ», της Παλλάδας και συμπορεύονται με αυτούς που κερδίζουν ανέντιμα δόξα και πλούτο. Κρίση όχι μόνο οικονομική αλλά και ηθική που αναδύει στην επιφάνεια το αίτημα μιας δίκαιης πολιτείας που χαρίζει ανεξαίρετα σε όλους τους ενάρετους πολίτες της πλούτο και ευημερία. Αποφασίζει λοιπόν ο Αριστοφάνης να δώσει και αυτός με τον τρόπο της κωμωδίας ένα άλλο όνειρο στους συμπολίτες του, την δική του ουτοπία. Το όνειρο αυτό θα ξετυλιχτεί στην Αθήνα της εποχής του. Πρέπει η κοινωνική αδικία, η χρεωκοπία των αξιών, η φτώχεια μαζί με τους συκοφάντες, τους κλέφτες, τους τοκογλύφους, τους θεομπαίκτες, τους καταχραστές να εξαφανισθούν από τα τείχη της πόλης.

Η κωμωδία του Αριστοφάνη έχει για πυρήνα της τους μύθους του Θεού Πλούτου και της θεάς Πενίας τους οποίους επεξεργάζεται με δικό του αλληλογορικό τρόπο. Ο Θεός Πλούτος λατρεύεται στην αρχαία Αθήνα, συμβόλιζε την ευφορία και την αφθονία των αγρών, η οποία ήταν η επιβράβευση της εργασίας, τιμιότητος και του ηθικού βίου των παραγωγών. Η θεά Πενία δεν ταυτίζονταν με την ζητιανιά όπως πιστεύουν αρκετοί αλλά μεν τη λιτότητα και την αυτάρκεια. Επομένως για τον αριστοκρατικό και κατά βάθος ευσεβή Αριστοφάνη η παραγωγή και δικαιοκατανομή των αγαθών της πολιτείας είναι αποτέλεσμα ηθικών και αξιοκρατικών κριτηρίων και όχι άσκηση εξισωτικής πολιτικής ή προνόμιο των ολιγαρχικών. Η σκηνή ανοίγει με τον μονόλογο του δούλου Καρίωνα, ο οποίος μας δίνει την εντύπωση ότι θα παίξει κορυφαίο ρόλο και η υπόθεση έχει ως εξής :

Ο γερο – αγρότης Χρεμύλος πνιγμένος στα χρέη, μηχανεύεται τρόπους για να εξαπατήσει τους δανειστές του, όνομα επινόηση του Αριστοφάνη (από τις λέξεις χρέος + αιμύλω = απατώ), απογοητευμένος από την φτώχεια του, αναχωρεί για το Μαντείο των Δελφών για να συμβουλευθεί τον θεό Απόλλωνα πώς να αναθρέψει τον γιό του : τίμια για να πεθάνει φτωχός ή ως κλέφτη και απατεώνα για να πνιγεί στα πλούτη. Η Πυθία με τον χρησμό της του απαντά : «Να παραλάβεις στην οικία σου τον πρώτο άνθρωπο που θα συναντήσεις αναχωρώντας από το ναό μου». Ο Χρεμύλος, συνοδευόμενος από τον δούλο του Καρίωνα (όνομα δηλωτικό της καταγωγής του, από την Καρία της Μ. Ασίας), συναντούν ένα τυφλό ρακένδυτο και εριστικό γέροντα χωρίς να αναφέρει ποιος είναι και όπως διατείνεται δεν επιθυμεί να θεραπευθεί. Είναι ο θεός Πλούτος, τον οποίο κατά τον Αριστοφάνη τον έχει τυφλώσει ο Δίας, για να μην βλέπει που μοιράζει τα πλούτη του. Ο θεός Πλούτος φοβάται πως αν αναβλέψει ο κορυφαίος των θεών Δίας θα θυμώσει και θα προξενήσει καταστροφές στην ανθρωπότητα. Ανευλαβής, ο Αριστοφάνης που θέλει προστάτη όλων των αδικιών τον Δία; Ίσως θέλει να σαρκάσει το επίσημο ιερατείο για τους συμβιβασμούς του. Αυτό επιβεβαιώνεται και από την συνέχεια του έργου, όπου η απουσία του Δία είναι εμφανής. Ο φιλοξενούμενος θεός μεταπείθεται και ο Χρεμύλος αποφασίζει να τον γιατρέψει για να πλουτίζουν οι καλοί άνθρωποι και όχι όπως τώρα οι άτιμοι, οι πονηροί, οι ρήτορες και διάφοροι θρησκειοκάπηλοι. Ο θεός Πλούτος αποκαλύπτει την πραγματική του ιδιότητα. Ο Χρεμύλος και ο Καρίωνας του ανοίγουν με όλη την δύναμή τους τα βλέφαρά του και σύμφωνα με τις θρησκευτικές συνήθειες τον παραδίδουν για μία νύχτα στο ιερό του Ασκληπιού για να επανέλθει το φως των ματιών του. Αυτό το ιαματικό προσκύνημα στο Ασκληπιείο μας το ζωγραφίζει ο Αριστοφάνης με τα λόγια του δούλο Καρίωνα.

Είναι μια σπάνια περιγραφή, ασυναγώνιστη σε σαρκασμό για τις λαϊκές προλήψεις. Ο πλούτος θεραπεύεται. Εδώ όμως παρεμβαίνει η θεά Πενία, η οποία προσπαθεί με διάφορα επιχειρήματα να πείσει τους φτωχούς πως αν γιατρευθεί ο Πλούτος θα γίνουν οκνηροί, δεν θα έχουν ζήλο για εργασία. Η σύγκρουση στην κωμωδία είναι ανάμεσα στον χωρικό Χρεμύλο και την Πενία, μία αποκρουστική γριά που εισβάλλει έξαλλη στην κωμωδία και αντιδρά για την αποκατάσταση του Πλούτου. Ο γερο – αγρότης της Αττικής την καθησυχάζει με την δική του σκωτική επιχειρηματολογία. Έπειτα από την γιατρειά του ο Πλούτος επιστρέφει στους ανθρώπους. Τώρα όμως οι διάφοροι επιτήδειοι καταχραστές, ιερείς και θεοί οδύρονται επειδή χάνουν την απασχόλησή τους. Χαριτωμένα επεισόδια ακολουθούν με τους «αδικημένους» της νέας κατάστασης, τα οποία κορυφώνονται με την κατάπτωση του Ερμή που παραπονείται σφόδρα επειδή τώρα οι πολίτες δεν του προσφέρουν θυσίες γιατί όλοι έγιναν πλούσιοι και δεν παρακαλούν τους θεούς για κέρδη. Ανάμεσα στα δύο πρόσωπα, τον ξεπεσμένο θεό Ερμή και τον δούλο Καρίωνα γίνεται μια στιχομυθία, όπου εκείνος που ήταν κάποτε φοβερός και απρόσιτος να εκλιπαρεί αυτόν που τώρα έχει την εύνοια του θεού Πλούτου. Ο Ερμής όπως τακτοποιείται, σαν κοινός θνητός απασχολούμενος στην κατοικία του Χρεμύλου. Τελικά ο Πλούτος οδηγείται πανηγυρικά στο ταμείο της πολιτείας, όνειρα θερινής αττικής νύκτας σε μια χρεωκοπημένη Αθήνα.

Το μόνο που ήταν δυνατόν να προσφέρει ο κωμικός στους συμπατριώτες του, σαν ένα προβληματισμό στην άδικη κατανομή του πλούτου και την έκρηξη της διαφθοράς. Πάντως διασκευασμένος ή αδιασκεύαστος ο ποιητής Αριστοφάνης είναι πάντα επίκαιρος απολαυστικός και με μηνύματα για τον σύγχρονο θεατή.
Με μία διασκευή του Αριστοφανικού πλούτου από τον σκηνοθέτη Διαγόρα Χρονόπουλο με τον τίτλο : «Πλούτος – Πενίας Θρίαμβος» ολοκληρώθηκαν οι παραστάσεις των εφετινών «Επιδαυρίων». Ο θίασος του Θεάτρου Τέχνης σε συνεργασία με το ΔΗΠΕΘΕ Βόλου επέτυχε μια παράσταση καλών προσθέσεων προσεγμένη χωρίς βωμολοχίες που ξεπέρασε την μετριότητα και μάλλον ικανοποίησε τους θεατές.

Ο τίτλος της παράστασης του θεάτρου του Κουν, μας υποψιάζει για την σκηνοθετική γραμμή του Δ. Χρονόπουλου. Ο κεντρικός ρόλος της Πενίας (Κάτια Γέρου) ενισχύεται, η ηθοποιός δεν είναι η αποκρουστική γριά του Αριστοφάνη, αλλά στο πρόσωπο και τις κινήσεις της, η ταλαντούχος Κάτια Γέρου κερδίζει την συμπάθεια των μελών του χορού. Οι συντελεστές της παράστασης με αυτό τον τρόπο, στόχευαν να τονίσουν τον επικαιρικό χαρακτήρα του Αριστοφάνη. Η πενία υψώνεται στο κέντρο της σκηνής επάνω σε ένα λόφο από απόβλητα της καταναλωτικής κοινωνίας, ηλεκτρικές συσκευές, πλυντήρια, ψυγεία, υπολογιστές και με το ΕΥΡΩ καρφωμένο σε μία τσουγκράνα. Το τέλος της εποχής του χρηματιστηρίου και των ψευδαισθήσεων της προολυμπιακής περιόδου.

Η ενδυμασία της παρά την φτώχεια της είναι κομψή, τα λόγια της μας παραπέμπουν σε οδηγίες της «τρόϊκας» των διεθνών οργανισμών. Εντυπωσιακή ήταν και η σύγκρουσή της με τον Χρεμύλο όπου επικρατεί, τώρα έχει και τον χορό με το μέρος. Διαφορετική με αυτή του Αριστοφάνη, τα εύστοχα επιχειρήματα τα λέγει η Πενία και όχι ο Χρεμύλος. Αυτή είναι η μελαγχολική ελληνική πραγματικότητα του σήμερα. Προβληματίζει τον θεατή τι σημαίνει πλούτος και πώς αποκτάται και σε τι κοινωνία επιβιώνουμε. Ο Χρεμύλος (Αλέξης Μυλωνάς) ντυμένος φτωχικά αρχικά εισέρχεται και μετά την θεραπεία του Πλούτου, ντύνεται και συμπεριφέρεται σαν νεόπλουτος. Το ρόλο του Καρίωνα τον υποδύθηκε η ικανή κωμικός Μάνια Παπαδημητρίου, υλοποίησε ένα δούλο που μεγάλωνε, γερνούσε και χόντραινε, απολαυστική ήταν στις κινήσεις της όταν ξετυφλώθηκε ο Πλούτος στο Ασκληπιείο.

Ο Πλούτος (Δ. Λιγνάδης) με τα μαύρα γυαλιά, στόμφο και δυναμισμό ομιλεί καθαρεύουσα για να μας θυμίσει τους νεόπλουτους αστούς του 19ου αιώνα. Πράγμα αταίριαστο στο επίκαιρο πνεύμα της παράστασης. Ο ηθοποιός ενίσχυσε θεατρικά το ρόλο του Πλούτου που ήταν αδυνατισμένος στην σκηνοθεσία του Δ. Χρονόπουλου. Οι ρόλοι του Βλεψίδημου (Ζητιάνος), του Ιερέα, της γυναίκας του Χρεμύλου αλλά και του Ερμή χωρίς να είναι αποτυχημένοι ερμηνευτικά δεν προκάλεσαν ιδιαίτερα συναισθήματα. Ο μεταφραστής ποιητής της γενιάς του ’70 Γ. Βερβέρης γνώριμος στις μεταφράσεις των αρχαίων κωμικών (Αριστοφάνης, Μένανδρος) αλλά στους νεότερους του είδους (Μολιέρος, Μαριβώ) επικαιροποίησε το κείμενο χωρίς να το αδυνατίσει, να το εκχυδαϊσει ή να το αλλοιώσει. Ο Χρήστος Λεοντής μουσικός με την πλουσιότερη εργογραφία στο έργο του Αριστοφάνη ήταν η καλλίτερη εγγύηση για την μουσική επένδυση της παράστασης, συγκίνησε με την αναφορά σε γνωστό τραγούδι του Μ. Χατζιδάκη και άλλα του Κουγιουμτζή. Ρεμπέτικα και άλλα λαϊκά περασμένων δεκαετιών ήταν οι λιγοστές αστοχίες του.

Η διασκευή του Αριστοφάνη στο θέατρο της Επιδαύρου εκόμιζε αρκετούς εκσυγχρονισμούς που μας παρέπεμπαν σε επιθεώρηση χειμερινού θεάτρου. Λόγια αρκετά για εξεταστικές επιτροπές, Μονή Βατοπεδίου, Ζήμευς, λεξιλόγια των τεχνοκρατών των Βρυξελών, από τα «λαμόγια», του Χρηματιστηρίου τα δομημένα ομόλογα και τα spreads.

Η πρόθεση του θεάτρου Τέχνης με την παράσταση : «Πλούτος – Πενίας Θρίαμβος», επεδίωκε και δεν ξέφυγε πολύ από τον στόχο του, να μας δείξει τα αίτια και τις επιπτώσεις της ελληνικής οικονομικής κρίσης, σεβόμενο το κείμενο του Αριστοφάνη, έδωσε βαρύνοντα ρόλο στην Πενία. Η οποία είναι πανταχού παρούσα στο έργο για να τονίσει την σταθερή ύπαρξή της στον σύγχρονο όπως και στον αρχαίο κόσμο, στίγμα για την σημερινή πολιτισμένη μεταπολεμική κοινωνία της κατανάλωσης και της οικονομικής μεγέθυνσης.

Σκηνοθεσία : Διαγόρας Χρόνοπουλος
Μετάφραση : Γ. Βαρβέρης
Μουσική : Χρήστος Λεοντής
Χορογραφία : Σοφία Σπυράτου
Διανομή
(με σειρά εμφάνισης)
Πενία: Κάτια Γέρου
Καρίων: Μάνια Παπαδημητρίου
Χρεμύλος: Αλέξανδρος Μυλωνάς
Πλούτος: Δημήτρης Λιγνάδης
Βλεψίδημος: Κώστας Βελέντζας
Γυναίκα: Αναστασία Γεωργοπούλου
Δίκαιος: Κωστής Καπελώνης
Συκοφάντης: Λευτέρης Λουκαδής
Γριά: Βασίλης Λέμπερος
Νέος: Αλέξανδρος Πέρρος
Ερμής: Θοδωρής Αντωνιάδης
Ιερέας: Κώστας Βελέντζας

Χορός: Κώστας Βελέντζας, Θοδωρής Αντωνιάδης, Ηλεάνα Μπάλλα, Μαρία Κόμη-Παπαγιαννάκη, Βασίλης Λέμπερος, Αναστασία Γεωργοπούλου, Αλέξανδρος Πέρρος, Πανάγος Ιωακείμ, Βένια Σταματιάδη, Νίκος-Ορέστης Χανιωτάκης, Ορφέας Χατζηδημητρίου, Θάλεια Γρίβα, Πάρις Θωμόπουλος, Γεράσιμος Σκαφίδας

ΠΛΟΥΤΟΣ - ΠΕΝΙΑΣ

Το www.theaterinfo.gr είναι ένα website αφιερωμένο στο θέατρο. Τα πάντα για το ελληνικό και το παγκόσμιο θέατρο, μια δημιουργία του www.internetinfo.gr.

INTERNETINFO © ΘΕΑΤΡΟ INFO.GR